సంపాదకీయము
దేశాన్ని 2047 నాటికి అభివృద్ధి చెందిన భారతదేశంగా తీర్చిదిద్దాలనే లక్ష్యంతో కేంద్ర ప్రభుత్వం అనేక అభివృద్ధి కార్యక్రమాలను చేపడుతోంది. అయితే అభివృద్ధి ఫలాలు సమాజంలోని అన్ని వర్గాలకు సమానంగా చేరుతున్నాయా? ముఖ్యంగా షెడ్యూల్డ్ కాస్ట్స్ (SC), షెడ్యూల్డ్ ట్రైబ్స్ (ST) సామాజిక, ఆర్థిక అభివృద్ధికి బడ్జెట్ కేటాయింపులు ఎంతవరకు ఉపయోగపడుతున్నాయి? అనే ప్రశ్నను Dalit Adivasi Budget Analysis (DABA) 2025–26 నివేదిక ముందుకు తెచ్చింది.
నివేదిక ప్రకారం, 2025–26 ఆర్థిక సంవత్సరంలో NITI Aayog మార్గదర్శకాల ప్రకారం SCలకు ₹2,30,132 కోట్లు, STలకు ₹1,32,501 కోట్లు కేటాయించాల్సి ఉండగా, వాస్తవంగా SCలకు ₹1,68,478 కోట్లు, STలకు ₹1,29,250 కోట్లు మాత్రమే కేటాయించబడ్డాయి. మరింత ముఖ్యంగా, SC/STలకు నేరుగా ప్రయోజనం చేకూర్చే Targeted Schemes కేటాయింపులు వరుసగా 3.9% మరియు 3.3% మాత్రమే ఉన్నాయని నివేదిక విశ్లేషించింది.
ఇక్కడే అసలు ప్రశ్న మొదలవుతుంది. ఒక పథకానికి SC/ST పేరుతో నిధులు కేటాయించడం ఒక విషయం; ఆ నిధులు నిజంగా ఆ వర్గాల జీవన ప్రమాణాలను మెరుగుపరచడం మరో విషయం. సాధారణ ప్రజలందరికీ వర్తించే పథకాల్లో SC/ST వాటాను చూపించడం వల్ల ఆ వర్గాలకు ప్రత్యేకంగా ఏర్పడిన అభివృద్ధి అంతరాలు తప్పనిసరిగా తొలగిపోవు.
DABA విశ్లేషణలో 2025–26 బడ్జెట్లో SCలకు 236, STలకు 244 పథకాలు ఉన్నప్పటికీ, వాటిలో నేరుగా లక్ష్యంగా పెట్టుకున్న పథకాలు వరుసగా 30, 31 మాత్రమే అని పేర్కొంది. అలాగే మొత్తం SC/ST బడ్జెట్లో 42.8% General Schemes, 16.8% Obsolete Schemesగా గుర్తించబడ్డాయి. అంటే కేటాయింపుల పరిమాణంతో పాటు నిధుల స్వభావం, ప్రయోజనం, చివరి లబ్ధిదారుడికి చేరే విధానం కూడా కీలకమని ఈ విశ్లేషణ స్పష్టం చేస్తోంది.
విద్యే సామాజిక మార్పుకు పునాది
దళిత, ఆదివాసీ సమాజాల అభివృద్ధిలో విద్యకు అత్యంత ప్రాధాన్యం ఉంది. Post-Matric Scholarship కింద SCలకు ₹5,900 కోట్లు, STలకు ₹2,462.68 కోట్లు కేటాయించగా, ఆదివాసీ విద్యార్థుల కోసం Eklavya Model Residential Schoolsకు ₹7,088.60 కోట్లు కేటాయించడం సానుకూల అంశం. అదే సమయంలో National Overseas Scholarshipలో STలకు కేవలం ₹0.01 కోట్లు కేటాయించడంపై నివేదిక ఆందోళన వ్యక్తం చేసింది.
విద్యలో కేవలం పాఠశాల ప్రవేశాలు పెరగడం సరిపోదు. ఉన్నత విద్య, నాణ్యమైన విద్య, స్కాలర్షిప్లు సమయానికి అందడం, గ్రామీణ మరియు వెనుకబడిన ప్రాంతాల్లో విద్యా మౌలిక వసతులు మెరుగుపడటం కూడా అంతే అవసరం.
ఉపాధి, ఇల్లు, ఆరోగ్యం — అభివృద్ధికి మూడు కీలక స్తంభాలు
ఉపాధి విషయంలో నైపుణ్య శిక్షణ, రుణాలు మాత్రమే కాకుండా స్థిరమైన ఉద్యోగాలు, ప్రత్యామ్నాయ జీవనోపాధి, వ్యాపార అవకాశాలు కల్పించాల్సిన అవసరం ఉందని నివేదిక సూచిస్తోంది. PMAY-Gలో SC/ST కుటుంబాలకు సరిపడా గృహ కేటాయింపులు ఉండాల్సిన అవసరాన్ని కూడా ప్రస్తావించింది.
ఆరోగ్య రంగంలో ప్రభుత్వ వైద్య వ్యవస్థను, ముఖ్యంగా గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో మానవ వనరులు, మౌలిక సదుపాయాలు, tertiary healthcareను బలోపేతం చేయాలని నివేదిక సిఫార్సు చేస్తోంది. పేద కుటుంబాలు అధిక out-of-pocket ఖర్చుల కారణంగా అప్పుల పాలయ్యే పరిస్థితిని నివారించడం కూడా ప్రభుత్వ ఆరోగ్య విధానంలో ముఖ్య లక్ష్యంగా ఉండాలి.
పారిశుధ్య కార్మికుల విషయంలో మానవీయ దృక్పథం అవసరం
NAMASTE పథకానికి ₹130 కోట్లు కేటాయించినప్పటికీ, National Safai Karamchari Finance and Development Corporationకు కేవలం ₹0.01 కోట్లు కేటాయించడం నివేదికలో ప్రస్తావించబడిన మరో ముఖ్య అంశం. పారిశుధ్య కార్మికుల విషయంలో యాంత్రీకరణతో పాటు సురక్షితమైన పని, పునరావాసం, ప్రత్యామ్నాయ ఉపాధి, సామాజిక భద్రతకు సమాన ప్రాధాన్యం ఇవ్వాల్సిన అవసరం ఉంది.
కేటాయింపు కంటే వినియోగం, వినియోగం కంటే ఫలితం ముఖ్యం
బడ్జెట్లో నిధులు కేటాయించడం మొదటి అడుగు మాత్రమే. ఆ నిధులు పూర్తిగా ఖర్చు అవుతున్నాయా? సరైన లబ్ధిదారులకు చేరుతున్నాయా? ఆ నిధులతో విద్య, ఉపాధి, ఆరోగ్యం, గృహాలు వంటి రంగాల్లో కొలిచేంత మార్పు వస్తుందా? అనే ప్రశ్నలకు సమాధానాలు కూడా ప్రజలకు అందుబాటులో ఉండాలి.
అందుకే SC/ST బడ్జెట్కు ప్రత్యేక Outcome Budget, పారదర్శక Monitoring వ్యవస్థ, క్రమబద్ధమైన నివేదికలు, స్వతంత్ర ఆడిట్ అవసరమని DABA సూచిస్తోంది.
అంతిమంగా, సామాజిక న్యాయం అనేది బడ్జెట్ పుస్తకంలోని ఒక సంఖ్య కాదు; అది చివరి వ్యక్తి జీవితంలో కనిపించే మార్పు. కేటాయింపులు పెరగడం మాత్రమే కాకుండా, ఆ నిధులు లక్ష్యిత వర్గాలకు నేరుగా చేరి విద్య, ఉపాధి, ఆరోగ్యం, గృహం, భద్రత వంటి రంగాల్లో స్పష్టమైన ఫలితాలను అందించినప్పుడే సమగ్ర అభివృద్ధి లక్ష్యం సార్థకమవుతుంది.
“బడ్జెట్లో ఎవరి కోసం ఎంత?” అనే ప్రశ్నతో పాటు — “ఆ నిధులతో ఎవరి జీవితం ఎంత మారింది?” అనే ప్రశ్న కూడా ఇకపై ప్రతి బడ్జెట్ చర్చలో కేంద్రబిందువుగా మారాలి.
నివేదిక::
https://drive.google.com/file/d/1MX3kg6hmivYyjxdJOlPqv5hZ8GHXYciJ/view?usp=drivesdk
