రచన: కుమార్ సాయికృష్ణ నాయక
ఒకప్పుడు ఎన్నికలు అంటే రణగొణ ధ్వనులతో నిండి ఉండేవి. వీధి చివర బహిరంగ సభలు, గొంతు చించుకునే మైకులు, ఇంటింటికీ తిరిగే ప్రచారకులు, సాయంత్రం జరిగే చర్చల కోసం టీవీ చుట్టూ గుమిగూడే పొరుగువారు… ఇలా ఉండేవి. ప్రజాస్వామ్యం యొక్క ఆ పాత రూపం ఇప్పుడు అంతరించిపోతోంది, కానీ ఆ అంత్యక్రియలను మనం సరిగ్గా గమనించనే లేదు. అసలైన రాజకీయం ఇప్పుడు చాలా నిశ్శబ్దంగా జరుగుతోంది — ఒక స్మార్ట్‌ఫోన్ స్క్రీన్ లోపల, బొటనవేలికి, ఫీడ్‌కు మధ్య ఉన్న ఆ స్వల్ప వ్యవధిలో. రాజకీయ ప్రచారం ఇప్పుడు జనసమూహాల ముందుకు వచ్చి గట్టిగా అరవడం లేదు. అది ఒక్కొక్కరి వద్దకు వచ్చి రహస్యంగా చెవిలో గుసగుసలాడుతోంది. ఆ గుసగుసను ఏ బహిరంగ సభా సాధించలేనింత ఖచ్చితత్వంతో పరీక్షించి, సరిదిద్ది, సమయానికి అనుగుణంగా రూపుదిద్దారు.
ఇదేదో ఏఐ (AI) నడిపించే భవిష్యత్తు గురించి ఊహాగానం కాదు. విస్తృతమైన మొబైల్ ఇంటర్నెట్ సౌకర్యం ఉన్న భారతదేశంలో మరియు ఇతర దేశాలలో రాజకీయ సమాచార వ్యవస్థ ప్రస్తుతం ఎలా పనిచేస్తుందో తెలిపే నిజామిది.
బహిరంగ సభల నుండి డిజిటల్ ఫీడ్ వరకు
రాజకీయ పార్టీలు తమ ప్రచార పద్ధతులను “స్మార్ట్”, “సర్జికల్” అని అభివర్ణించుకుంటాయి. ఈసారి ఆ మార్కెటింగ్ భాష నిజమే అనిపిస్తోంది. ఎవరూ కూడా ఒక గుంపును ఉద్దేశించి మాట్లాడటం లేదు. ప్రతి ఓటరు ప్రొఫైల్ రియల్ టైమ్‌లో రూపొందుతోంది — మీరు చేసే ప్రతి స్క్రోల్, ఆగే ప్రతి క్షణం, ఇచ్చే ప్రతి లైక్ లేదా స్కిప్… మీరు ఎవరు, మిమ్మల్ని ఏది ప్రభావితం చేయగలదో విశ్లేషించే మోడల్‌కు డేటా పాయింట్‌గా మారుతోంది. నిరుద్యోగం గురించిన ఒక వీడియోపై రెండు సెకన్ల సమయం ఎక్కువ కేటాయిస్తే చాలు, మీ ఫీడ్‌లో అలాంటి కంటెంట్ మరింతగా రావడం ప్రారంభిస్తుంది. ఆ కంటెంట్ ప్రతిసారీ కాస్త భిన్నమైన పదాలతో కనిపిస్తూ, చివరికి కృత్రిమంగా సృష్టించబడిన సమాచారం కూడా మీ సొంత స్థిరమైన అభిప్రాయంలా అనిపించడం ప్రారంభిస్తుంది.
ఇది ఎంత ప్రభావవంతంగా పనిచేస్తుందంటే, మీపై ఏదో ప్రయోగం జరుగుతోందనే భావనే మీకు కలగదు. ఒక ప్రత్యేకంగా రూపకల్పన చేయబడిన (curated) ఫీడ్ తానంతట తాను ప్రదర్శించుకోదు. అది చాలా సహజంగా అనిపిస్తుంది — ఆ పరికరం మిమ్మల్ని మేనిపులేట్ చేయడం లేదని, మీ ఆలోచనలతో పాటూ అది కూడా ఆలోచించడం నేర్చుకుందనిపిస్తుంది. ఒకే ఆఫీస్‌లో పనిచేసే, ఒకే నగరంలో ఉండే, ఒకే స్నేహితుల బృందాన్ని కలిగిన ఇద్దరు వ్యక్తులు పూర్తిగా భిన్నమైన సమాచార ప్రపంచాల్లో జీవించవచ్చు. ఒకరు ఆశాజనకమైన మార్పును చూస్తే, మరొకరు క్షీణతను చూస్తారు. ఒకరికి అభివృద్ధి కనిపిస్తే, మరొకరికి పతనం కనిపిస్తుంది. ఆల్గోరిథమ్ వీరిద్దరిలో ఎవరికీ అబద్ధం చెప్పాల్సిన అవసరం లేదు. అది కేవలం వారి మొగ్గును వారికే కాస్త పెంచి చూపిస్తుంది. చివరికి ఆ ప్రతిబింబమే వారి సొంత ఆలోచన అని భ్రమపడేలా చేస్తుంది.
దీన్ని మీరు స్వయంగా ప్రయత్నించి చూడండి, ఇది మిమ్మల్ని త్వరగానే అసౌకర్యానికి గురిచేస్తుంది: ఒక్క పూట కావాలని మీ రాజకీయ భావజాలానికి పూర్తిగా వ్యతిరేకమైన అంశాలతో గడపండి. మీకు బలహీనంగా అనిపించే వాదనలను లైక్ చేయండి. సాధారణంగా దాటవేసే అంశాలపై క్లిక్ చేయండి. కొన్ని గంటల్లోనే మీ ఫీడ్ రూపురేఖలు మారిపోతాయి. అంతకుముందు ఎంతో వ్యక్తిగతంగా, స్పష్టమైన నిజంగా అనిపించిన పాత వెర్షన్… అసలు ఎప్పుడూ లేదేమో అన్నంతగా మారిపోతుంది. ఇది సాధారణం కంటే ఎక్కువగా మిమ్మల్ని ఆలోచింపజేయాలి. కేవలం క్లిక్స్ మార్చడం ద్వారా ఒక మధ్యాహ్నంలో మీ నమ్మకాన్ని మార్చగలిగితే, ఆ నమ్మకం పునాది ఎంత బలంగా ఉన్నట్టు? రాజకీయ విశ్వాసం అనేది ఎల్లప్పుడూ రాతి వంటి దృఢమైనది కాదని తేలింది. తరచుగా అది ఇంకా సరైన దిశలో ప్రభావితం చేయబడని ఒక డేటా పాయింట్ మాత్రమే.
ప్రభావం చూపే ప్రపంచ స్థాయి మౌలిక సదుపాయాలు
ఇది కేవలం ఒక ప్రాంతానికో, దేశానికో పరిమితమైన అంశం కాదు. యునైటెడ్ స్టేట్స్‌లో, ప్రచారాలు ఓటర్లను గుర్తించడానికి, ఏ సందేశాలు ఎక్కువ ప్రభావం చూపుతాయో పరీక్షించడానికి ప్రిడిక్టివ్ మోడలింగ్, ప్రయోగాలు మరియు టార్గెటెడ్ ప్రకటనలను ఉపయోగిస్తాయి. చైనాలో, డిజిటల్ మౌలిక సదుపాయాలు విస్తృతమైన ప్రభుత్వ నియంత్రణకు లోబడి ఉంటాయి. ఇందులో ఆల్గోరిథమిక్ సిఫార్సులు, సమాచార సమర్పణను శాసించే నిబంధనలు ఉన్నాయి. యురోపియన్ యూనియన్‌లో, నియంత్రణ సంస్థలు కేవలం నిబంధనల రూపకల్పన దాటి ముందుకు వెళ్లాయి: రాజకీయ ప్రకటనల పారదర్శకత మరియు టార్గెటింగ్‌ను శాసించే కొత్త నిబంధనలు అక్టోబర్ 2025 నుండి పూర్తిగా అమలులోకి వచ్చాయి. ఇవి రాజకీయ టార్గెటింగ్ కోసం వ్యక్తిగత డేటాను ఉపయోగించడంపై తీవ్రమైన పరిమితులను విధించాయి.
వివిధ ప్రభుత్వాలు, విభిన్న సమర్థనలు… కానీ అంతర్లీనంగా ఉన్న వ్యూహం మాత్రం ఒక్కటే. ఇందులో దేనికీ బలవంతం చేయాల్సిన అవసరం లేదు. ఎందుకంటే బలవంతం అనేది స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది, కనిపిస్తే నిరసన వ్యక్తమవుతుంది. నిజమైన పద్ధతి మరింత సూక్ష్మమైనది: ఒక వ్యక్తి తనపై జరుగుతున్న ప్రభావాన్ని తన సొంత స్వతంత్ర నిర్ణయంగా భావించేలా వాతావరణాన్ని అత్యంత ఖచ్చితత్వంతో నిర్మించడం. ఆ ఆలోచన తనదేనని నమ్మినప్పుడు ఎవరూ కూడా తాము మేనిపులేషన్‌కు గురయ్యామని అనుకోరు.
పోలింగ్ బూత్ – పునరాలోచన
పోలింగ్ బూత్ లోపల నిలబడి మిమ్మల్ని మీరు ఒక సరళమైన ప్రశ్న అడుగుతున్నప్పుడు ఒక ప్రత్యేకమైన అసౌకర్యం కలుగుతుంది: ఈ నిర్ణయం నిజంగా ఇక్కడే, ఈ వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛా క్షణంలో తీసుకోబడిందా — లేదా వారాల క్రితమే, ఒక సర్వర్ రూమ్‌లో, ఫలితాన్ని ఇప్పటికే మోడల్ చేసిన ఒక సిస్టమ్ ద్వారా తీసుకోబడిందా? ఎన్నికల ముందస్తు అంచనాలకు దగ్గరగా ఫలితాలు వచ్చినప్పుడు, “మంచి అనలిటిక్స్” అనేది ఒక వివరణ. విజయవంతమైన టెక్నాలజికల్ ఇంజనీరింగ్ మరొక వివరణ. ఒక నిర్దిష్ట స్థాయి ఖచ్చితత్వంలో, ఈ రెండూ ఒకేలా కనిపిస్తాయి.
భారతదేశం లాంటి విస్తారమైన, అసమానతలు ఉన్న దేశంలో ఇది చాలా ముఖ్యమైనది. బిహేవియోరల్ టార్గెటింగ్ ప్రతి పౌరుడిని ఒకేలా చూడదు. తక్కువ డిజిటల్ అక్షరాస్యత, పరిమిత సమాచార వనరులు, లేదా స్క్రీన్ చెప్పేదాన్ని ప్రశ్నించే సామాజిక మూలధనం తక్కువగా ఉన్న ఓటర్లు… ఈ నిశ్శబ్ద ప్రచార వ్యూహానికి మరింత సులభంగా ప్రభావితమయ్యే ప్రమాదం ఉంది. తటస్థంగా కనిపిస్తూనే సాంకేతికత తీవ్ర అసమానతలను పెంచగలదు. తమపై ప్రయోగం జరుగుతోందని గమనించలేని వారిని లక్ష్యంగా చేసుకోవడం ద్వారా ఇది జరుగుతుంది.
ఆల్గోరిథమ్ మీకు నచ్చిన విషయాలను చూపించడం అసలైన ప్రమాదం కాదు. అసలైన ప్రమాదం ఏంటంటే — “ఇంకా నిర్ణయం తీసుకోని ఓటరు” (undecided voter) అనే భావనకు ఏమవుతుందనేది. అంటే, చివరి క్షణంలో కూడా అభిప్రాయాన్ని మార్చుకునే సామర్థ్యంతో, అన్ని కోణాలను పరిశీలిస్తూ పోలింగ్ బూట్‌లోకి వెళ్లే పౌరుడి పరిస్థితి ఏమిటి? ఒక ఓటు వేయడానికి నెలల ముందే ఒక సిస్టమ్ నమ్మకాన్ని అంచనా వేసి, పరీక్షించి, దాన్ని బలపరచగలిగినప్పుడు, “నిర్ణయించుకోవడం” అనేది నిర్ణయంలా కాకుండా ఒక నియమబద్ధమైన ఆచారంలా అనిపించడం ప్రారంభిస్తుంది. సాధారణ బ్రౌజింగ్ లాగా కనిపించే వందలాది చిన్న చిన్న ప్రచారాల ద్వారా ఆ ఎంపిక క్రమంగా రూపుదిద్దుకుని ఉండవచ్చు.
ప్రజలు ఎంత అసంపూర్ణంగానైనా సరే, తమ సొంత ముగింపులకు వస్తారనే నమ్మకంపై ప్రజాస్వామ్యం నడుస్తుంది. ఒక నిర్దిష్ట ప్రతిస్పందనను పుట్టించడానికి ప్రత్యేకంగా ఇంజనీర్ చేయబడిన సిస్టమ్ ద్వారా ఆ ముగింపు ప్రభావితమైనప్పుడు, ఆ నమ్మకానికి ఇక మిగిలే విలువ ఎంత?
ముగింపు
ఇవన్నీ మన ఫోన్‌లను స్విచ్ ఆఫ్ చేసి, మళ్లీ పాతకాలపు మైకుల కాలానికి తిరిగి వెళ్లాలనే వాదనలు కావు — ఆ అవకాశం ఇప్పుడు ఎలాగూ లేదు. కానీ ఇది ఒక నిర్దిష్టమైన జాగ్రత్త వహించాల్సిన అవసరాన్ని సూచిస్తుంది. ఓటర్లకు డిజిటల్ అక్షరాస్యత కంటే ఎక్కువ కావాలి; ఒక నమ్మకం చాలా అనుకూలంగా అనిపించినప్పుడు దాన్ని గమనించే అలవాటు, వ్యతిరేక కోణాన్ని కావాలని వెతికి పట్టుకునే క్రమశిక్షణ వారికి కావాలి. అప్పుడప్పుడు ప్రశ్నించుకోండి: నేను ఇంత సులభంగా ఈ ముగింపుకు రావడం వల్ల ఎవరికి ప్రయోజనం?
చట్టాలకు కూడా పాత్ర ఉంది — రాజకీయ ప్రకటనలలో పారదర్శకత, ప్రవర్తన ఆధారిత మైక్రో-టార్గెటింగ్‌పై స్పష్టమైన పరిమితులు, రాజకీయ ప్రచారాలు ఓటర్ల డేటాను ఎలా నిర్వహిస్తున్నాయనే దానిపై స్వతంత్ర ఆడిట్‌లు అవసరం. కానీ వేగంగా మారుతున్న సాంకేతికతకు అనుగుణంగా మారడానికి కష్టపడే చట్టాలు, కాలంతో పాటు వెనుకబడిపోతూనే ఉంటాయి. యురోపియన్ యూనియన్ యొక్క కొత్త రాజకీయ-ప్రకటనల నిబంధనలు నియంత్రణ అనేది ప్రతిపాదన నుండి అమలులోకి రాగలదని చూపిస్తున్నాయి, కానీ అంతర్లీనంగా ఉన్న సాంకేతికత మాత్రం నిరంతరం రూపాంతరం చెందుతూనే ఉంది.
బహుశా అత్యంత పురాతనమైన రక్షణ వ్యవస్థే ఇప్పటికీ ఉత్తమమైనది: ఆ ఆలోచనే “అనుమానం”. ఒక నమ్మకం మనసులో బలంగా స్థిరపడక ముందే కాసేపు ఆగి, అది అసలు ఎక్కడ నుండి వచ్చిందో ప్రశ్నించే తత్వం. ఓటరు పోలింగ్ బూట్‌కు చేరుకోవడానికి ముందే నమ్మకాలను మోడలింగ్ చేసి, ప్రభావితం చేయగల ఈ యుగంలో… పూర్తిగా అంచనా వేయడానికి లొంగని ఆ చిన్న, మొండి నిరాకరణే ప్రజాస్వామ్యానికి చివరి రక్షణ కవచం కావచ్చు.
కుమార్ సాయికృష్ణ నాయక్, ఢిల్లీ విశ్వవిద్యాలయానికి చెందిన మోతీలాల్ నెహ్రూ కాలేజ్ (ఈవినింగ్)లో బి.ఎ. (ఆనర్స్) హిస్టరీ మూడవ సంవత్సరం విద్యార్థి. ఈయన ఒడిశా రాష్ట్రానికి చెందినవారు.
