రచన: డా. నిశాంత్ కుమార్
భారత ప్రభుత్వ విద్యాశాఖ మంత్రి ధర్మేంద్ర ప్రధాన్‌ రాజీనామా చేయడం (ఆయన 1965–1980 మధ్య జన్మించిన Gen-X తరానికి చెందిన వ్యక్తి) అందరినీ ఆశ్చర్యానికి గురిచేసింది. ఎందుకంటే 2014 నుంచి ఇప్పటివరకు నరేంద్ర మోదీ నేతృత్వంలోని NDA ప్రభుత్వంలో ఏ మంత్రి అయినా రాజీనామా చేయడం అసాధ్యమనే భావన ఉండేది.
అయితే Gen-Z విద్యార్థులు, మిలీనియల్స్‌ (1981–1996 మధ్య జన్మించినవారు), Gen-X, Gen-Alpha (2013–2020 మధ్య జన్మించినవారు) తరాల మద్దతుతో ఈ పరిణామాన్ని సాధ్యం చేశారు.
Gen-Z విద్యార్థులు ఎక్కువగా పదో తరగతి నుంచి పై తరగతుల్లో చదువుతున్నవారు. వీరిలో కొందరు ఉద్యోగాలు చేస్తున్న యువత కూడా ఉండవచ్చు. ప్రధానంగా Gen-Z చేపట్టిన ఈ నిరసనలు, గత 12 సంవత్సరాల్లో ఇతర తరాలు సాధించలేకపోయిన ఒక విజయాన్ని తాము సాధించామని మిగిలిన తరాలకు చూపించాయి. అయితే ఇతర తరాల మద్దతును కూడా విస్మరించలేం.
ఈ ఉద్యమాల తర్వాత Gen-Z విద్యార్థులు తరగతి గదుల్లోకి వెళ్లినప్పుడు, తమ ఉపాధ్యాయులతో మాట్లాడేటప్పుడు మరింత ఆత్మవిశ్వాసంతో వ్యవహరించే అవకాశం ఉంది. అయితే ఈ ఆత్మవిశ్వాసానికి సరైన మార్గదర్శకత్వం లేకపోతే, అది మొండితనంగా, అగౌరవపూరిత ప్రవర్తనగా, ఇతరులను తక్కువగా చూసే ధోరణిగా మారవచ్చు. చివరకు వారి దృక్పథం వాస్తవానికి దూరమైన ఆదర్శవాదంగా మారే ప్రమాదం కూడా ఉంది.
అందువల్ల ఉపాధ్యాయులు, పర్యవేక్షకులు, విశ్వవిద్యాలయాలు, విద్యాసంస్థలు కొన్ని సవాళ్లను ఎదుర్కోవాల్సి ఉంటుంది. ఇక్కడ ప్రస్తావించే సవాళ్లు అన్నీ కావు. వీటిని సూచనలుగా మాత్రమే పరిగణించాలి.
మొదటి సవాలు: Gen-Z విద్యార్థులు ఉపాధ్యాయుల మాట వింటారా?
విశ్వవిద్యాలయాలు, విద్యాసంస్థలు, వ్యక్తిగతంగా ఉపాధ్యాయులు ఎదుర్కొనే మొదటి సవాలు ఇదే: Gen-Z విద్యార్థులు తమ ఉపాధ్యాయులు, విద్యాసంస్థలు చెప్పేది వింటారా? (సంస్కృతంలో దీనిని శ్రవణం అంటారు. ఇది నేర్చుకోవడంలో మొదటి దశ.)
వారు విశ్వవిద్యాలయాలు, విద్యాసంస్థల నియమ నిబంధనలను పాటిస్తారా? తరగతి గదుల్లో క్రమశిక్షణను, మర్యాదను కాపాడుతారా?
ఇది ఒక సవాలుగా ఎందుకు మారవచ్చని నేను భావిస్తున్నానంటే, Gen-Z విద్యార్థులు తమ భాషా సృజనాత్మకతతో, తమ అభిప్రాయాలను వ్యక్తపరిచే విధానంతో అనేక ప్రధాన స్రవంతి మీడియా సంస్థలను, రాజకీయ నాయకులను సమాధానం చెప్పలేని పరిస్థితిలోకి నెట్టారు. ఇంత పెద్ద దేశవ్యాప్త నిరసన జరుగుతుందని రాజకీయ శాస్త్రవేత్తలు కూడా ఊహించలేదు. భారతదేశంలోనే కాకుండా, కనీసం ప్రస్తుత ప్రభుత్వ హయాంలోనైనా ఇలాంటి ఉద్యమం జరుగుతుందని వారు భావించలేదు.
నీట్‌ (NEET) పరీక్షలకు సిద్ధమవుతున్న అనేక మంది విద్యార్థుల ఆత్మహత్యలకు ప్రభుత్వ జవాబుదారీతనం గురించి మాట్లాడని ఏ విషయాన్నీ వినడానికి ఈ విద్యార్థులు సిద్ధంగా లేరు. ఆ సమస్య తీవ్రతను పరిగణనలోకి తీసుకుంటే వారి వైఖరి అర్థం చేసుకోదగినదే.
అయితే, పక్షపాతంతో వ్యవహరిస్తున్న మీడియా సంస్థలను విద్యార్థులు అడ్డుకుంటూ, వాటి మాట వినడానికి నిరాకరించినట్లు కొన్ని వీడియోల్లో కనిపించింది. ఈ అంశం కూడా గమనించాల్సినది.
రెండో సవాలు: వినయం, అణకువను కాపాడుకోవడం
నేర్చుకోవడంలో వినయం ఒక ముఖ్యమైన అంశం.
విద్యా దదాతి వినయం అనే మాట ప్రకారం, విద్య వినయాన్ని అందిస్తుంది. అదే సమయంలో వినయం కూడా విద్యను నేర్చుకోవడానికి అవసరం.
జ్ఞానం విషయంలో నేను ఇతరులకంటే గొప్పవాడినని భావిస్తే, ఇతరుల నుంచి నేను ఎలా నేర్చుకోగలను? అప్పుడు నాకు ఏది సరైనదని అనిపిస్తే అదే చేస్తాను. ఆ పని మరొకరిని అగౌరవపరిచినా పట్టించుకోకపోవచ్చు.
Gen-Z విద్యార్థులు జీవితంలో నిరంతరం నేర్చుకుంటూ, ఆ విషయాలపై ఆలోచిస్తారా? (సంస్కృతంలో దీనిని మననం అంటారు.) లేక తమను తాము గొప్పవారిగా భావించే ధోరణికి లోనవుతారా?
వారు తమ ఉపాధ్యాయుల నుంచి నేర్చుకోవడానికి సిద్ధంగా ఉంటారా?
ఇది ఒక సవాలుగా ఎందుకు మారవచ్చని నేను భావిస్తున్నానంటే, విద్యావ్యవస్థలోని లోపాలను సరిచేయకపోతే దేశం భవిష్యత్తులో ఎదుర్కొనే అనివార్యమైన పరిణామాలను Gen-Z విద్యార్థులు ఇప్పటికే అర్థం చేసుకున్నారు.
అందుకే వారు విద్యాహక్కు కోసం తమ గొంతును వినిపించారు. ప్రజలను శాంతియుతంగా ఒకచోట సమీకరించడం, పరస్పరం అనుసంధానం చేయడం, ఒక సమూహానికి నాయకత్వం వహించడం వంటి విషయాలను ప్రపంచానికి నేర్పించారు.
అయితే ఇదే విజయం తమకు అన్నీ తెలుసనే భావనకు దారితీయవచ్చు. కొత్త విషయాలను నేర్చుకోవడం, లోతుగా ఆలోచించడం, తమ వాదనలను మరింత పదునుపెట్టుకోవడం, సృజనాత్మకతను పెంపొందించుకోవడం వంటి వాటిపై వారు తగిన శ్రద్ధ చూపకపోవచ్చు.
దానికి బదులుగా, తమ అభిప్రాయాలను బలంగా చెప్పడానికి కఠినమైన, దూషణాత్మకమైన భాషను ఆశ్రయించే అవకాశం ఉంది. కొన్ని విద్యార్థుల నిరసనల్లో ఇప్పటికే ఇలాంటి ధోరణి కనిపించింది.
ఈ దూకుడు వారి అభ్యసన ప్రయాణంలో కొత్తదైన, అర్థవంతమైన విషయాలను కనుగొనే అవకాశాలను అడ్డుకోవచ్చు.
మూడో సవాలు: నిజజీవిత అనుభవాల ద్వారా నేర్చుకోవడం
మూడో సవాలు మొదటి రెండు సవాళ్ల కొనసాగింపుగా ఉంటుంది. ఇది నిజజీవిత అనుభవాలకు సంబంధించినది. దీనిని నిదిధ్యాసనంగా పేర్కొంటారు.
మనకు ఊహించని పరిస్థితులు ఎదురైనప్పుడు కలిగే నిజజీవిత అనుభవాల నుంచి నేర్చుకోవాలంటే, ముందుగా ఇతరుల మాటలు వినాలి. ఆ తర్వాత వాటి గురించి నిరంతరం ఆలోచించాలి.
ఇలా చేయకపోతే, మన చుట్టూ ఉన్న పరిసరాల వల్ల ఏర్పడిన అలవాటైన ఆలోచనా విధానంలోనే మనం కొనసాగుతాం.
అయితే శ్రేయోభిలాషులైన ఉపాధ్యాయులు, తల్లిదండ్రులు, స్నేహితులు చెప్పే విషయాలను, అలాగే మనల్ని విమర్శించే వారి అభిప్రాయాలను కూడా నిరంతరం వింటూ ఉంటే, మన ఆలోచనలను పరిశీలించుకుని, అలవాట్లను మెరుగుపరుచుకోవచ్చు.
కానీ సరైన నియంత్రణలు, సమతుల్యత లేకపోతే, మనం అత్యంత ఆదర్శవాదంతో కూడిన, ఆచరణకు సాధ్యంకాని ప్రపంచంలో జీవించడం, ఆలోచించడం ప్రారంభించే ప్రమాదం కూడా ఉంది. అప్పుడు మన ప్రవర్తన వాస్తవ జీవితానికి సరిపోకపోవచ్చు.
దీనికి బౌద్ధ వినయ పిటకంలోని పారాజిక 3 నుంచి ఒక ఉదాహరణ ఇస్తాను. వినయ పిటకం బౌద్ధంలోని మూడు పిటకాలలో ఒకటి.
ఈ సంఘటనలో, బుద్ధుడు శరీరంలోని ఆకర్షణలేమి గురించి బోధించిన విషయాలను ధ్యానించిన కొందరు భిక్షువులు తమ శరీరాల పట్ల అసహ్యాన్ని పెంచుకున్నారు. దాంతో కొందరు తమ ప్రాణాలను తామే తీసుకున్నారు. మరికొందరు తమను చంపడానికి ఒక వ్యక్తికి డబ్బు చెల్లించారు.
ఈ విషయం బుద్ధుడికి తెలిసిన తర్వాత, ఒక భిక్షువు తన ప్రాణాలను తానే తీసుకోవడం, మరొకరి ఆత్మహత్యకు సహకరించడం లేదా మరణాన్ని ప్రశంసించడం నిషేధిస్తూ ఒక నియమాన్ని ఏర్పాటు చేశారు.
బుద్ధుడు ఈ చర్యను పారాజిక అనే తీవ్రమైన అపరాధంగా పేర్కొన్నాడు. దీనికి శిక్ష సంఘం (సంఘ) నుంచి శాశ్వత బహిష్కరణ.
ఈ సంఘటన ద్వారా బుద్ధుడు భిక్షువులు అత్యంత ఆదర్శవాదంలో మునిగిపోవాలని కోరుకోలేదని అర్థమవుతుంది. అలా జరిగితే అది జీవితంలోని ఒక తీవ్ర స్థితికి దారితీస్తుంది.
బుద్ధుని బోధనలను అనుసరించే భిక్షువులు శరీరంలోని ఆకర్షణలేమిని ధ్యానించడం ద్వారా దానిపై మమకారాన్ని తగ్గించుకోవాలి. అయితే అదే సమయంలో ఈ ప్రపంచంలో జీవిస్తూ తమ జీవితాన్ని కొనసాగించాలి.
ఇక్కడ ఒక ప్రశ్న తలెత్తుతుంది: విరక్తి భావనతో ఉంటూనే మనిషి జీవితాన్ని ఎలా కొనసాగించాలి?
కాలామ సుత్తంలో బుద్ధుడు ప్రజలు స్వేచ్ఛాయుతమైన విచారణతో జీవించాలని బోధించాడు. ఏ విధమైన మతవైషమ్యం, మూఢాభిమానం, మొండివాదం, అసహనానికి లోనుకాకూడదని ప్రోత్సహించాడు.
అయితే ఇతరుల మాటలను నిరంతరం వినడం, కొత్త విషయాలను నేర్చుకోవడం, వాటిపై ఆలోచించడం జరగకపోతే, మనిషి వాస్తవానికి దూరమైన ఆదర్శవాద దృక్పథంలోకి వెళ్లిపోవచ్చు. అప్పుడు ఆచరణాత్మకమైన జీవితానికి దూరమయ్యే ప్రమాదం ఉంది.
విద్యాసంస్థలు ఈ సవాలును ఎలా ఎదుర్కోవాలి?
విద్యార్థులు అతిగా ఆదర్శవాదంతో, ఆచరణకు సాధ్యంకాని, వాస్తవానికి దూరమైన ప్రపంచంలోకి వెళ్లకుండా ఉపాధ్యాయులు, విశ్వవిద్యాలయాలు, విద్యాసంస్థలు ఎలా నిర్ధారించగలవు?
విద్యార్థులు తమ శ్రేయోభిలాషులు, విమర్శకులు చెప్పే విషయాలను వినేలా, తమ ఆలోచనలు, అభిప్రాయాలు, నియమాలను పరిశీలించేలా, స్వేచ్ఛాయుతమైన విచారణను అభివృద్ధి చేసుకునేలా ఎలా చేయగలవు? అదే సమయంలో వారు అతిగా ఆదర్శవాదానికి లోనుకాకుండా ఎలా చూడగలవు?
ఈ ప్రశ్నలకు ఒకే రకమైన సమాధానాలు లేదా వివరణలు లేవు.
అయితే, ఈ ప్రశ్నలకు ఒక సాధ్యమైన పరిష్కారం కోసం ప్రాచీన భారతీయ జ్ఞాన సంప్రదాయంలోని ఉపాధ్యాయుల నుంచి, ముఖ్యంగా బుద్ధుని నుంచి ఒక ఉదాహరణ తీసుకోవచ్చు.
బుద్ధుడు ఆచరణాత్మకమైన జీవిత విధానాన్ని అనుసరించాడు. అంటే వర్తమానంలో జీవించడం, మారుతున్న పరిస్థితులకు అనుగుణంగా ముందుకు సాగడం. ఎందుకంటే ఈ జీవితంలో ఏదీ శాశ్వతం కాదు.
సబ్బే సంక్ఖారా అనిచ్చా — నిర్మితమైన సమస్త విషయాలు అనిత్యమైనవి.
ఈ దృక్పథం కోసం బుద్ధుడు ఉపాయ కౌశల్యం అనే పద్ధతిని అనుసరించాడు. అంటే నైపుణ్యపూర్వకమైన, సందర్భానికి తగిన మార్గాలను ఉపయోగించడం.
దీని అర్థం, ముందుగా విద్యార్థి ఆలోచనా విధానాన్ని అర్థం చేసుకుని, అతని లేదా ఆమె అభివృద్ధికి అనుగుణంగా మార్గదర్శకత్వం ఇవ్వడం. అందరికీ ఒకే రకమైన ముందుగా నిర్ణయించిన ప్రమాణాలతో బోధించడానికి ప్రయత్నించకపోవడం.
ఉపాధ్యాయులు Gen-Z దృక్పథాన్ని అర్థం చేసుకోవాలి
మారుతున్న పరిస్థితులకు అనుగుణంగా ముందుకు సాగాలంటే, ఉపాధ్యాయులమైన మనం కొన్నిసార్లు Gen-Z విద్యార్థుల స్థానంలో నిలబడి ఆలోచించాలి.
వారు ఎలా ఆలోచిస్తున్నారు? ఎలా ప్రవర్తిస్తున్నారు? ఎలా స్పందిస్తున్నారు? అనే విషయాలను అర్థం చేసుకోవాలి.
అంటే, కొన్నిసార్లు బోధనా బాధ్యతలో కొంత భాగాన్ని విద్యార్థుల చేతుల్లో పెట్టాలి. తద్వారా వారు తమకు అనుకూలమైన అభ్యసన పద్ధతులను, మూల్యాంకన విధానాలను రూపొందించుకునే అవకాశం కల్పించాలి.
ఉదాహరణకు:
- ఎలాంటి అసైన్‌మెంట్‌ చేయాలనుకుంటున్నారు?
- తమ పనిని ఏ విధంగా మూల్యాంకనం చేయాలని కోరుకుంటున్నారు?
- బోధన, అభ్యసన ప్రక్రియలో ఇంకా ఎలాంటి మెరుగుదలలు చేయవచ్చు?
వంటి ప్రశ్నలను విద్యార్థులను అడగవచ్చు.
ఇక్కడ ఒక ప్రశ్న రావచ్చు: ఉపాధ్యాయులు బోధనా బాధ్యతను విద్యార్థులకు అప్పగిస్తే, మరి ఉపాధ్యాయులు ఏమి చేస్తారు?
దీనికి ఒక సాధ్యమైన సమాధానం ఏమిటంటే, ఉపాధ్యాయులు మార్గదర్శకులుగా వ్యవహరిస్తారు.
సంప్రదాయ పద్ధతిలో చేతితో రాసిన పత్రాలను సమర్పించడం కాకుండా, అసైన్‌మెంట్లను సమర్పించడానికి ఇంకా ఎలాంటి మార్గాలు ఉన్నాయో ఉపాధ్యాయులు విద్యార్థులకు సూచించవచ్చు.
ఉదాహరణకు:
- డాక్యుమెంటరీలు రూపొందించడం.
- వీడియోలు తయారు చేయడం.
- పాడ్‌కాస్ట్‌లు రూపొందించడం.
- పోస్టర్లు తయారు చేయడం.
- వ్యాపార ప్రతిపాదనకు సంబంధించిన ప్రెజెంటేషన్‌ రూపొందించడం.
- గ్రాంట్ల కోసం ప్రతిపాదనలు తయారు చేయడం.
- పరిశోధన పత్రాలపై సమీక్షించే నమూనా చర్చా వేదికలను నిర్వహించడం.
- నిజజీవిత సమస్యలను గుర్తించి, వాటికి సాధ్యమైన పరిష్కారాలను కనుగొనడం.
- కోడింగ్‌, ప్రయోగాలు వంటి పద్ధతులను ఉపయోగించి సమస్యలకు పరిష్కారాలను అభివృద్ధి చేయడం.
ఇలాంటి అనేక మార్గాలను ఉపాధ్యాయులు విద్యార్థులకు పరిచయం చేయవచ్చు.
మూల్యాంకన విధానంలో కూడా అంతర్గత, బాహ్య పరీక్షల మార్కులను ఏ విధంగా లెక్కించాలనే విషయంపై మార్గదర్శకత్వం ఇవ్వవచ్చు.
హాజరును ఏ విధంగా లెక్కించాలి? విద్యార్థుల అభ్యసన ప్రగతిని ఉపాధ్యాయులు ఏ విధంగా తెలుసుకోవాలి? అనే అంశాలపై కూడా చర్చించవచ్చు.
ఉదాహరణకు, విద్యార్థులు తమ ప్రగతిని రాతపూర్వక నివేదిక ద్వారా, మౌఖిక పరీక్ష ద్వారా లేదా ఆడియో-వీడియో ప్రదర్శన ద్వారా తెలియజేయవచ్చు.
చివరికి, విద్యార్థులకు ప్రతి విషయాన్నీ సిద్ధంగా అందించే పద్ధతిని ఉపాధ్యాయులు క్రమంగా తగ్గించాలి. దానికి బదులుగా, విద్యార్థులు తమ ఎంపికకు అనుగుణంగా సమగ్రంగా అభివృద్ధి చెందడానికి అవసరమైన స్వేచ్ఛను, అవకాశాలను కల్పించాలి.
రచయిత పరిచయం
డా. నిశాంత్ కుమార్ ఢిల్లీ విశ్వవిద్యాలయంలోని బౌద్ధ అధ్యయనాల విభాగంలో అసిస్టెంట్ ప్రొఫెసర్‌గా పనిచేస్తున్నారు. ఆయన పరిశోధనలు ప్రాచీన తూర్పు తాత్విక ఆలోచనలను సమకాలీన పాశ్చాత్య ఆలోచనలతో అనుసంధానిస్తాయి. ముఖ్యంగా భారతీయ తత్వశాస్త్రం, మనస్సు తత్వశాస్త్రం, చైతన్య అధ్యయనాలు, నైతికత వంటి అంశాలపై ఆయన పరిశోధనలు సాగుతున్నాయి.
మూల వ్యాసం: India’s Gen-Z Movement: Challenges Ahead for the Teachers and the Buddhist Way Forward
మూల ప్రచురణ: Round Table India
