పూనా ఒప్పందం వల్ల అణగారిన వర్గాలకు ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలు రద్దయ్యాయి. వాటి స్థానంలో ఉమ్మడి నియోజకవర్గాల్లో రిజర్వు స్థానాలు వచ్చాయి. అయితే, ఈ విధానం వల్ల దళితులకు తమ నాయకులను స్వతంత్రంగా ఎన్నుకునే రాజకీయ అధికారం తగ్గిపోయిందని డాక్టర్ బి.ఆర్. అంబేడ్కర్ గారు తీవ్రంగా విమర్శించారు. 1939 అక్టోబర్ 9వ తేదీ ప్రాంతంలో వైస్రాయ్ లార్డ్ లిన్‌లిత్‌గోతో జరిగిన సమావేశంలో కూడా ఇదే ఆందోళనను ఆయన వ్యక్తం చేసినట్లు చారిత్రక కథనాలు పేర్కొంటున్నాయి.
1. పూనా ఒప్పందం నేపథ్యం ఏమిటి?
1932 ఆగస్టులో బ్రిటిష్ ప్రధానమంత్రి రామ్సే మెక్‌డొనాల్డ్ ప్రకటించిన కమ్యూనల్ అవార్డు ప్రకారం, అణగారిన వర్గాలకు ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలు కల్పించాలని నిర్ణయించారు.
దీని ప్రకారం దళితులు తమ ప్రతినిధులను తామే ఎన్నుకునే అవకాశం ఉండేది. అంతేకాకుండా, సాధారణ నియోజకవర్గంలో కూడా ఓటు వేసే అవకాశం ఉండటంతో రెండు ఓట్ల హక్కు లభించేది.
ఈ విధానం దళితులకు ఎందుకు అవసరమని అంబేడ్కర్ గారు భావించారు?
ఆయన ఆలోచన చాలా స్పష్టమైనది. సమాజంలో కుల ఆధిపత్యం కొనసాగుతున్నప్పుడు, జనాభాలో తక్కువగా ఉన్న దళితులు తమకు నిజంగా ప్రాతినిధ్యం వహించే నాయకులను స్వతంత్రంగా ఎన్నుకోగలగాలి. అగ్రవర్ణాల మెజారిటీ ఓట్లపై ఆధారపడకుండా తమ రాజకీయ గొంతుకను వినిపించగలగాలి.
కానీ మహాత్మా గాంధీ గారు అంటరానివారికి ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలను వ్యతిరేకించారు. అవి హిందూ సమాజాన్ని విభజిస్తాయని ఆయన భావించారు. యెరవాడ జైలులో ఉన్న గాంధీ గారు 1932 సెప్టెంబర్ 20న నిరాహార దీక్ష ప్రారంభించారు.
గాంధీ గారి ప్రాణాలకు ప్రమాదం ఏర్పడితే దళితులపై ప్రతీకార చర్యలు జరుగుతాయనే భయాలు, దేశవ్యాప్తంగా ఏర్పడిన తీవ్ర ఒత్తిడి మధ్య అంబేడ్కర్ గారు చర్చలు జరిపి 1932 సెప్టెంబర్ 24న పూనా ఒప్పందంపై సంతకం చేశారు.
2. పూనా ఒప్పందంలోని ప్రధాన అంశాలు
పూనా ఒప్పందంలో ప్రధానంగా ఈ నిర్ణయాలు తీసుకున్నారు.
- ఉమ్మడి నియోజకవర్గాల్లో రిజర్వు స్థానాలు: ప్రావిన్షియల్ శాసనసభల్లో అణగారిన వర్గాలకు 148 స్థానాలు కేటాయించారు. కేంద్ర శాసనసభలో కూడా రిజర్వేషన్లు కల్పించేందుకు అంగీకరించారు.
- ప్రాథమిక ఎన్నికలు: రిజర్వు స్థానానికి పోటీ చేసే అభ్యర్థులను ఎంపిక చేయడానికి మొదట అణగారిన వర్గాల ఓటర్లు మాత్రమే పాల్గొనే ప్రాథమిక ఎన్నికల విధానాన్ని ప్రతిపాదించారు. ఎంపికైన నలుగురు అభ్యర్థుల్లో ఒకరిని తర్వాత ఉమ్మడి ఓటర్లందరూ ఎన్నుకునేవారు.
- ప్రాథమిక ఎన్నికల విధానానికి కాలపరిమితి: ఈ ప్రత్యేక విధానాన్ని పదేళ్లపాటు కొనసాగించాలని నిర్ణయించారు.
- విద్య, ఉద్యోగాల్లో ప్రాతినిధ్యం: ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల్లో తగిన ప్రాతినిధ్యం, విద్యా అవకాశాలు, ప్రత్యేక విద్యా నిధుల వంటి అంశాలకు కూడా ప్రాధాన్యం ఇచ్చారు.
సీట్ల సంఖ్య పెరిగినప్పటికీ, దళితులకు తమ ప్రతినిధులను స్వతంత్రంగా ఎన్నుకునే పూర్తి అధికారం పోయిందన్నదే అంబేడ్కర్ గారి ప్రధాన అభ్యంతరం.
3. సీట్లు పెరిగాయి.. కానీ స్వతంత్ర రాజకీయ అధికారం తగ్గిందా?
అంబేడ్కర్ గారి దృష్టిలో అసలు సమస్య సీట్ల సంఖ్య మాత్రమే కాదు. ఆ సీట్లలో గెలిచే నాయకులు ఎవరికి జవాబుదారీగా ఉంటారు? అన్నదే అసలు ప్రశ్న.
ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలు ఉంటే దళిత ఓటర్లే తమ నాయకులను ఎన్నుకునేవారు. కానీ ఉమ్మడి నియోజకవర్గాల్లో దళిత అభ్యర్థి గెలవాలంటే దళితేతర ఓటర్ల మద్దతు కూడా అవసరమవుతుంది.
దీంతో కొన్ని సమస్యలు ఏర్పడే ప్రమాదం ఉంది:
- దళితుల సమస్యలపై నిబద్ధత కలిగిన స్వతంత్ర నాయకులకు గెలుపు కష్టమవుతుంది.
- మెజారిటీ వర్గాలకు లేదా ప్రధాన రాజకీయ పార్టీలకు అనుకూలంగా ఉండే అభ్యర్థులకు ప్రయోజనం కలగవచ్చు.
- దళితుల హక్కుల కోసం స్వతంత్రంగా పోరాడే నాయకత్వం బలహీనపడవచ్చు.
- రిజర్వు సీటులో దళితుడే గెలిచినా, ఆ నాయకుడు దళిత సమాజం ప్రయోజనాలకే ప్రాధాన్యం ఇస్తాడని హామీ ఉండదు.
అందుకే అంబేడ్కర్ గారు ఎక్కువ సీట్లు రావడాన్ని మాత్రమే రాజకీయ విజయంగా చూడలేదు. దళితులు తమ నాయకులను స్వయంగా ఎన్నుకునే హక్కును కూడా అంతే ముఖ్యమైనదిగా భావించారు.
4. 1937 ఎన్నికలు అంబేడ్కర్ గారి ఆందోళనలను బలపరిచాయా?
పూనా ఒప్పందం తర్వాత ఏర్పడిన ఎన్నికల విధానం 1935 భారత ప్రభుత్వ చట్టం ద్వారా అమల్లోకి వచ్చింది. 1936–37లో ప్రావిన్షియల్ ఎన్నికలు జరిగాయి.
అంబేడ్కర్ గారు 1945లో ప్రచురించిన What Congress and Gandhi Have Done to the Untouchables అనే పుస్తకంలో ఈ ఎన్నికల ఫలితాలను విశ్లేషించారు.
ఆయన వాదన ప్రకారం, కాంగ్రెస్ పార్టీ రిజర్వు స్థానాల్లో గణనీయమైన సంఖ్యలో గెలిచింది. దళితులకు కేటాయించిన స్థానాల్లో కాంగ్రెస్ తరఫున గెలిచిన అభ్యర్థులు చాలామంది స్వతంత్ర దళిత రాజకీయ నాయకులుగా కాకుండా, కాంగ్రెస్ రాజకీయ వ్యవస్థపై ఆధారపడే ప్రతినిధులుగా మారారని ఆయన విమర్శించారు.
ఇక్కడ అంబేడ్కర్ గారు లేవనెత్తిన ప్రశ్న ఏమిటంటే:
దళితుల కోసం కేటాయించిన సీటులో దళితుడే గెలిచాడా లేదా అన్నది ఒక్కటే ప్రాతినిధ్యానికి కొలమానం కాదు. ఆ నాయకుడు దళితుల ప్రయోజనాల కోసం స్వతంత్రంగా నిలబడగలుగుతున్నాడా లేదా అన్నదే అసలు కొలమానం.
అయితే, 1937 ఎన్నికల్లో గెలిచిన దళిత అభ్యర్థులందరూ మెజారిటీ వర్గాలపై ఆధారపడ్డారని చెప్పడం సరైనది కాదు. ఎన్నికల ఫలితాలు, అభ్యర్థులకు వచ్చిన ఓట్లు, వివిధ ప్రాంతాల్లోని రాజకీయ పరిస్థితులపై చరిత్రకారుల మధ్య చర్చ కొనసాగుతోంది.
అయినప్పటికీ, ఉమ్మడి నియోజకవర్గాల విధానం దళితుల స్వతంత్ర రాజకీయ నాయకత్వాన్ని పరిమితం చేయగలదన్నది అంబేడ్కర్ గారి ప్రధాన విమర్శ.
5. 1939లో వైస్రాయ్ లిన్‌లిత్‌గోతో సమావేశం
1939లో రెండో ప్రపంచ యుద్ధం ప్రారంభమైన సమయంలో బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం భారతదేశాన్ని కూడా యుద్ధంలో భాగస్వామిగా ప్రకటించింది. భారతీయ నాయకులతో సంప్రదింపులు జరపకుండానే ఈ నిర్ణయం తీసుకోవడాన్ని కాంగ్రెస్ వ్యతిరేకించింది. ఆ తర్వాత కాంగ్రెస్ మంత్రివర్గాలు రాజీనామా చేశాయి.
ఈ రాజకీయ పరిణామాల మధ్య అంబేడ్కర్ గారు వైస్రాయ్ లార్డ్ లిన్‌లిత్‌గోను 1939 అక్టోబర్ మొదటి వారంలో, సాధారణంగా అక్టోబర్ 7–9 తేదీలతో అనుసంధానించే కాలంలో కలిసినట్లు ప్రస్తావనలు ఉన్నాయి.
ఆ సమావేశానికి సంబంధించిన కొన్ని చారిత్రక కథనాలు పూనా ఒప్పందం అమలుపై అంబేడ్కర్ గారు తీవ్ర అసంతృప్తి వ్యక్తం చేశారని పేర్కొంటున్నాయి. ఉమ్మడి నియోజకవర్గాల విధానం వల్ల అంటరానివారికి తమ నిజమైన ప్రతినిధులను ఎన్నుకునే హక్కు దాదాపుగా దెబ్బతిన్నదని ఆయన భావించినట్లు చెబుతాయి.
అయితే, ఈ నిర్దిష్ట ఆరోపణను సమావేశపు అసలు రికార్డులోని పదాలతో సమానంగా చూడకూడదు. ఆ కాలానికి సంబంధించిన వైస్రాయ్ నోట్‌లలో అంబేడ్కర్ గారి విస్తృత రాజ్యాంగపరమైన అభిప్రాయాలు కూడా ప్రస్తావించబడ్డాయి. కాబట్టి పూనా ఒప్పందంపై ఆయన అభ్యంతరాలను అర్థం చేసుకోవడానికి ఆయన ఇతర రచనలు, ప్రసంగాలు కూడా ముఖ్యమైన ఆధారాలు.
6. అంబేడ్కర్ గారి తర్వాతి పోరాటం
పూనా ఒప్పందంపై అంబేడ్కర్ గారి విమర్శ 1932తో ముగియలేదు.
1940లలో కూడా ఆయన దళితులకు స్వతంత్ర రాజకీయ ప్రాతినిధ్యం అవసరమని వాదించారు. 1945లో వెలువడిన States and Minorities ప్రతిపాదనల్లోనూ షెడ్యూల్డ్ కులాల రాజకీయ హక్కులు, రక్షణలపై దృష్టి పెట్టారు.
ఆయన ఆలోచనలో ఒక ముఖ్యమైన అంశం ఉంది:
రాజకీయ ప్రజాస్వామ్యం అంటే కేవలం ఓటు వేసే హక్కు కాదు. తమ జీవితాలను ప్రభావితం చేసే నిర్ణయాల్లో తమ తరఫున స్వతంత్రంగా మాట్లాడగలిగే నాయకులను ఎన్నుకునే అవకాశం కూడా ఉండాలి.
అందుకే దళితుల ప్రాతినిధ్యం ప్రధాన రాజకీయ పార్టీల దయాదాక్షిణ్యాలపై ఆధారపడకూడదని ఆయన భావించారు.
7. భారత రాజ్యాంగంలో దళితుల రాజకీయ ప్రాతినిధ్యం
స్వాతంత్ర్యం తర్వాత భారత రాజ్యాంగంలో షెడ్యూల్డ్ కులాలు, షెడ్యూల్డ్ తెగలకు లోక్‌సభ, రాష్ట్ర శాసనసభల్లో రిజర్వు స్థానాలు కల్పించారు. ఈ విధానంలోనూ ఉమ్మడి నియోజకవర్గాలే కొనసాగాయి.
అంటే రిజర్వు స్థానంలో పోటీ చేసే అభ్యర్థి సంబంధిత రిజర్వేషన్ అర్హత కలిగిన వర్గానికి చెందినవారే అయినప్పటికీ, ఆ నియోజకవర్గంలోని అర్హులైన ఓటర్లందరూ ఓటు వేసి అభ్యర్థిని ఎన్నుకుంటారు.
అదే సమయంలో రాజ్యాంగం ద్వారా:
- అంటరానితనాన్ని నిషేధించే ఆర్టికల్ 17;
- ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల్లో సముచిత అవకాశాలకు సంబంధించిన రాజ్యాంగ నిబంధనలు;
- విద్య, సామాజిక న్యాయం, రాజకీయ ప్రాతినిధ్యానికి సంబంధించిన రక్షణలు
అమల్లోకి వచ్చాయి.
ప్రత్యేక నియోజకవర్గాల పద్ధతికి బదులుగా రిజర్వు స్థానాల విధానం కొనసాగినప్పటికీ, దళితుల స్వతంత్ర రాజకీయ గొంతుకకు సంబంధించిన అంబేడ్కర్ గారి ఆందోళన మాత్రం భారత రాజకీయాల్లో చర్చనీయాంశంగానే ఉంది.
ముగింపు: పూనా ఒప్పందం గురించి మనం అర్థం చేసుకోవాల్సిన విషయం
పూనా ఒప్పందం వల్ల దళితులకు రిజర్వు స్థానాల సంఖ్య పెరిగింది. కానీ అంబేడ్కర్ గారి దృష్టిలో సంఖ్య పెరగడం ఒక్కటే సరిపోదు. దళితుల తరఫున మాట్లాడే నాయకులు తమ సమాజానికి నిజంగా జవాబుదారీగా ఉండాలి. మెజారిటీ వర్గాల రాజకీయ ప్రయోజనాలకు అనుగుణంగా వ్యవహరించాల్సిన పరిస్థితి ఏర్పడకూడదు.
ఈ విషయంలో ఆయన లేవనెత్తిన ప్రశ్న నేటికీ ప్రాధాన్యం కలిగినదే.
దళితుడైన నాయకుడు గెలవడం ఒక విషయం. దళితుల రాజకీయ స్వయం ప్రతిపత్తిని కాపాడుతూ, వారి హక్కుల కోసం స్వతంత్రంగా నిలబడగల నాయకుడు గెలవడం మరో విషయం.
అంబేడ్కర్ గారి రాజకీయ ఆలోచనలో ఈ రెండింటి మధ్య ఉన్న తేడానే అత్యంత కీలకమైనది.
పూనా ఒప్పందాన్ని అర్థం చేసుకోవాలంటే కేవలం ఎన్ని సీట్లు వచ్చాయో చూడటం సరిపోదు. ఆ సీట్ల ద్వారా దళిత సమాజానికి ఎంత స్వతంత్ర రాజకీయ అధికారం లభించింది, వారి గొంతుక ఎంత బలంగా వినిపించింది, వారి నాయకత్వం ఎంత స్వయం ప్రతిపత్తితో పనిచేయగలిగింది అనే ప్రశ్నలను కూడా పరిశీలించాలి.
