స్వతంత్ర భారత మొదటి న్యాయమంత్రి డాక్టర్ భీమ్రావ్ రామ్జీ అంబేడ్కర్ 1951 సెప్టెంబర్ 27న ప్రధానమంత్రి జవహర్లాల్ నెహ్రూకు రాజీనామా పత్రం అందజేశారు. నెహ్రూ మరుసటి రోజు దాన్ని స్వీకరించారు. అయితే పార్లమెంటు సమావేశం ముగిసే వరకు కొనసాగాలని కోరారు. రాజ్యాంగ సంప్రదాయాన్ని గౌరవిస్తూ అంబేడ్కర్ ఆ అభ్యర్థనకు ఒప్పుకున్నారు. రాజీనామా అధికారికంగా అమలులోకి వచ్చింది అక్టోబర్ 11న. అదే రోజు సభలో తన వివరణాత్మక ప్రకటన చదవడానికి అనుమతి దొరకకుండా ఆయన సభను వదిలి వెళ్లారు.
ఇది కేవలం ఒక మంత్రి పదవి వదలడం కాదు. స్వతంత్ర భారత తొలి గణతంత్రం సామాజిక సంస్కరణను ఎంతవరకు సాహసించగలదో పరీక్షించిన చారిత్రక క్షణం.
హిందూ కోడ్ బిల్లు: నాలుగేళ్లు బతికి, నాలుగు నిబంధనలతో చనిపోయిన చట్టం
అంబేడ్కర్ తన 10 అక్టోబర్ 1951 నాటి ప్రకటనలో స్పష్టం చేశారు. తనను చివరకు రాజీనామాకు నెట్టిన విషయం హిందూ కోడ్ బిల్లుకు జరిగిన వ్యవహారం.
ఆ బిల్లు 1947 ఏప్రిల్ 11న సభలో ప్రవేశపెట్టబడింది. వివాహం, విడాకులు, దత్తత, వారసత్వం, స్త్రీల ఆస్తి హక్కులు—హిందూ వ్యక్తిగత చట్టంలో శతాబ్దాలుగా నిలిచిన అసమానతలను సవరించే ప్రయత్నం అది. అంబేడ్కర్ దీన్ని “ఈ దేశ శాసనసభ ఇప్పటివరకు చేపట్టిన అతిపెద్ద సామాజిక సంస్కరణ”గా అభివర్ణించారు. ఆయన మాటల్లో: తరగతికి తరగతికి, స్త్రీకి పురుషుడికి ఉన్న అసమానతను అలాగే వదిలేసి ఆర్థిక చట్టాలు చేయడం రాజ్యాంగాన్ని వినోదంగా మార్చడమే; పేడపై రాజప్రాసాదం కట్టడమే.
నాలుగేళ్ల పాటు బిల్లు “అప్పుడప్పుడు బతికి, అప్పుడప్పుడు చచ్చినట్టు” సభలో తిరిగింది. 1951 సెప్టెంబర్ 17న మళ్లీ నిబంధనల వారీగా చర్చ మొదలైంది. కేబినెట్ ఈ పార్లమెంటులోనే పూర్తి చేయాలని ఏకగ్రీవంగా నిర్ణయించింది. కానీ సమయం సరిపోదని నెహ్రూ మొదట వివాహం-విడాకుల భాగాన్ని మాత్రమే చట్టం చేద్దామన్నారు. రెండు-మూడు రోజుల్లోనే ఆ భాగాన్ని కూడా వదిలేయాలని ప్రతిపాదించారు. అంబేడ్కర్కు అది “ఆకాశం నుంచి పడిన ఉరి”లా అనిపించింది. సెప్టెంబర్ 25 నాటికి నాలుగు నిబంధనలు మాత్రమే ఆమోదం పొందాయి. మిగిలింది వాయిదా. అంబేడ్కర్ రాశారు: బిల్లు “ఏడ్పు లేకుండా, స్తుతి లేకుండా చనిపోయింది.”
నెహ్రూ తన 27 సెప్టెంబర్ లేఖలోనే బిల్లు వాయిదాపై నిరాశను అంగీకరించారు. తాను దాని అవసరాన్ని చాలా కాలంగా నమ్ముతున్నానని, పోరాటం వదలనని రాశారు. అయినా సభా నియమాలు, వ్యతిరేకత, సమయం ముందు ప్రభుత్వం వెనక్కి తగ్గింది. కాంగ్రెస్ పార్టీ విప్ జారీ చేయలేదు. సభలో ప్రసంగాలు సమయాన్ని తినేశాయి. సంస్కరణకు రాజకీయ ధైర్యం సరిపోలేదు.
హిందూ కోడ్ మాత్రమే కాదు: అంబేడ్కర్ చెప్పిన మిగతా కారణాలు
రాజీనామాను ఒక్క బిల్లుకే కుదించడం చరిత్రను సరళీకరించడమే. అక్టోబర్ 10 నాటి సుదీర్ఘ ప్రకటనలో అంబేడ్కర్ మరో మూడు గాయాలను కూడా బహిరంగం చేశారు.
మొదటిది, కేబినెట్లో తన స్థానం. 1947లో న్యాయమంత్రిగా పిలిచినప్పుడు ఆయన వ్యతిరేక శిబిరంలో ఉన్నారు. అయినా దేశ నిర్మాణానికి సహకరించాలని అంగీకరించారు. నాలుగేళ్లు, ఒక నెల, ఇరవై ఆరు రోజులు పనిచేశారు. కానీ న్యాయ మంత్రిత్వ శాఖను పాలనాపరంగా అప్రధానమైనదిగా భావించారు. అదనపు పాలనా శాఖ ఇస్తానన్న మాట నెరవేరలేదు. రక్షణ, విదేశాంగం, ప్రణాళిక వంటి కీలక కేబినెట్ కమిటీల నుంచి ఆయనను దూరం ఉంచారు. నిర్ణయాలు కమిటీల్లో జరిగి, కేబినెట్ కేవలం ఆమోదం తెలిపే వ్యవస్థగా మారిందని ఆయన భావించారు.
రెండోది, షెడ్యూల్డ్ కులాలు, వెనుకబడిన వర్గాల పట్ల ప్రభుత్వ వైఖరి. రాజ్యాంగం అంటువాదాన్ని నిషేధించింది. అయినా “ఇప్పటికీ పాత అణచివేతే, పాత అన్యాయమే, పాత వివక్షే కొనసాగుతున్నాయి; బహుశా మరింత తీవ్ర రూపంలో” అని అంబేడ్కర్ రాశారు. వెనుకబడిన వర్గాలకు రాజ్యాంగంలో హామీలు పెట్టకుండా, కమిషన్ సిఫార్సులపై వదిలేశారు. ఏడాదికి పైగా గడిచినా ఆ కమిషన్ కూడా రాలేదు. ముస్లింల రక్షణపై ప్రధాని దృష్టి ఉందని, అదే స్థాయి శ్రద్ధ షెడ్యూల్డ్ కులాలు, ఆదివాసులు, క్రైస్తవులపై లేదని ఆయన ప్రశ్నించారు.
మూడోది, విదేశాంగ విధానం. స్వాతంత్ర్యం వచ్చినప్పుడు భారత్కు శత్రువులు లేరని, ఇప్పుడు ఐక్యరాజ్యసమితిలో తీర్మానాలకు సైతం రెండో చేతి ఎత్తే మిత్రుడు లేని ఒంటరి నాగలిని లాగుతున్నామని ఆయన విమర్శించారు. అధిక రక్షణ వ్యయం ఈ విధానపు పర్యవసానమని అన్నారు.
అనారోగ్యం కారణమని కొందరు చెప్పారు. అంబేడ్కర్ దాన్ని ఖండించారు: “వ్యాధి కారణంగా విధిని వదిలేసే వాడిని నేను కాదు.” రాజ్యాంగ రచన, ప్రజా ప్రాతినిధ్య చట్టం, నియోజకవర్గాల పునర్విభజనలో నిమగ్నమై ఉన్నందువల్లనే ఇంతకాలం ఆగానని చెప్పారు. హిందూ కోడ్ పూర్తవుతుందన్న ఆశే ఆయనను కేబినెట్లో నిలిపింది. ఆ ఆశ చచ్చిన తర్వాత మిగిలింది ఆత్మగౌరవం మాత్రమే.
అక్టోబర్ 11: సభలో చదవని ప్రకటన, విడిచిన సభ
10 అక్టోబరున ప్రకటన సిద్ధమైంది. 11న సభలో చదవాలని ఆయన లేచారు. డిప్యూటీ స్పీకర్ నియమం చూపారు—ప్రతిని ముందుగా పరిశీలనకు ఇవ్వాలి. అంబేడ్కర్ లొంగలేదు. “నేను ఇక మంత్రిని కాదు. ఈ ఒత్తిడికి లొంగను. వెళ్తున్నాను” అని సభను వదిలేశారు. ప్రకటన పత్రికలకు అందింది. నెహ్రూ అదే రోజు సభలో బాధ వ్యక్తం చేశారు. పాత సహచరుడు ఈ విధంగా విడిపోవడం విచారకరమన్నారు. రాజీనామా లేఖలు చదివి వినిపించారు. చర్చకు అవకాశం లేదని చెప్పారు.
ఇక్కడ రెండు సత్యాలు కలిసి నిలుస్తాయి. ఒకటి—మంత్రి రాజీనామా ప్రకటనపై సభా నియమాలు ఉన్నాయి. రెండు—రాజ్యాంగ నిర్మాత తన చివరి మాటను సభలో చెప్పలేక బయటికి వెళ్లిన దృశ్యం, ఆనాటి గణతంత్రపు అసౌకర్యాన్ని బహిరంగం చేసింది.
తర్వాత ఏమైంది, ఇప్పుడు ఏమి మిగిలింది
అంబేడ్కర్ పార్లమెంటు సభ్యత్వం వదలలేదు. 1952 ఎన్నికల్లో పోటీ చేశారు, ఓడిపోయారు. 1956లో బౌద్ధం స్వీకరించారు. అదే సంవత్సరం డిసెంబరులో కన్నుమూశారు.
విడిపోయిన హిందూ కోడ్ మాత్రం పూర్తిగా చచ్చిపోలేదు. 1955-56లో నెహ్రూ ప్రభుత్వమే హిందూ వివాహ చట్టం, హిందూ వారసత్వ చట్టం, హిందూ అల్పసంఖ్యాకులు-సంరక్షణ చట్టం, హిందూ దత్తత-భరణ చట్టం అనే నాలుగు వేర్వేరు చట్టాలుగా ఆ సారాన్ని చట్టపుస్తకంలోకి తెచ్చింది. నెహ్రూ తర్వాత అంబేడ్కర్ను “హిందూ సమాజపు అణచివేత లక్షణాలపై తిరుగుబాటు చిహ్నం”గా స్మరించారు. సంస్కరణ జరిగింది—కానీ అంబేడ్కర్ కోరిన ఏకీకృత రూపంలో, ఆయన పదవిలో ఉన్నప్పుడు కాదు.
ఈ విరామం యాదృచ్ఛికం కాదు. సామాజిక సంస్కరణ ఎప్పుడూ ఓట్ల లెక్కల ముందు నిలుస్తుంది. 1951లో సనాతన వ్యతిరేకత, పార్టీలోని సంకోచం, సమయం లేకపోవడం—మూడూ కలిసి బిల్లును కుప్పగా మార్చాయి. అంబేడ్కర్ ఆ కుప్పను సహించలేదు.
ఈ రాజీనామా ఇప్పటికీ ఎందుకు ముఖ్యం
భారత గణతంత్రం రాజకీయ స్వాతంత్ర్యంతో పూర్తి కాదని అంబేడ్కర్ నమ్మారు. సామాజిక స్వాతంత్ర్యం లేని ప్రజాస్వామ్యం అసంపూర్ణం. హిందూ కోడ్ బిల్లు ఆ నమ్మకానికి చట్ట రూపం. ఆ చట్టం ఆగినప్పుడు ఆయన పదవిని వదిలేశారు.
ఈ ఎపిసోడ్ మనల్ని మూడు ప్రశ్నలు అడగమంటుంది.
ఒకటి—రాజ్యాంగంలో రాసిన సమానత్వాన్ని వ్యక్తిగత చట్టాల్లోకి దించే ధైర్యం ప్రభుత్వాలకు ఎప్పుడు ఉంటుంది?
రెండు—ప్రతినిధులను కేబినెట్లో ఉంచి, నిర్ణయాల నుంచి దూరం ఉంచడం ప్రాతినిధ్యమా, ఆభరణమా?
మూడు—అణగారిన వర్గాల పట్ల రాజ్యం చూపే శ్రద్ధను మాటలతో కాకుండా నిర్ణయాలతో ఎలా కొలవాలి?
1951 సెప్టెంబర్ 27 ఒక మంత్రి వెళ్లిపోయిన రోజు మాత్రమే కాదు. కొత్త భారత్ తన సామాజిక వాగ్దానాన్ని ఎంతవరకు నిలబెట్టుకోగలదో, మొదటిసారి బహిరంగంగా కొలిచిన రోజు. అంబేడ్కర్ వెళ్లిపోయారు. ప్రశ్న మాత్రం సభలోనే మిగిలిపోయింది.
ఆధారాలు: డాక్టర్ బి.ఆర్. అంబేడ్కర్ రచనలు-ప్రసంగాలు, సంపుటి 14, భాగం 2; నెహ్రూ ఆర్కైవ్ — 27 సెప్టెంబర్ 1951 లేఖ, 11 అక్టోబర్ 1951 సభా వ్యాఖ్యలు; పార్లమెంటు రికార్డులు; సమకాలీన వార్తా నివేదికలు.
