సెప్టెంబర్ 20, 1932 మధ్యాహ్నం 12 గంటలకు పూనాలోని యెరవాడ సెంట్రల్ జైలులో మహాత్మా గాంధీ ఆమరణ నిరాహార దీక్ష ప్రారంభించారు. బ్రిటిష్ ప్రధాని రామ్సే మాక్డొనాల్డ్ ఆగస్టు 16న ప్రకటించిన కమ్యూనల్ అవార్డులో అణగారిన వర్గాలకు (డిప్రెస్డ్ క్లాసెస్) ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలు ఇవ్వడాన్ని వ్యతిరేకిస్తూ ఆయన ఈ దీక్ష చేపట్టారు. ఆ రోజు ఉదయం ప్రార్థనలో “వైష్ణవ జన తో తేనే కహియే” భజన పాడి, నిమ్మరసం తాగి మధ్యాహ్నం నుంచి నీళ్లు మాత్రమే స్వీకరించారు.
కమ్యూనల్ అవార్డు ముస్లింలు, సిక్కులు, క్రైస్తవులతో పాటు అంటరానివారికి కూడా ప్రత్యేక ఓటర్లను కల్పించింది. ప్రాంతీయ శాసనసభల్లో వారికి సుమారు 71 సీట్లు, ఇరవై ఏళ్లపాటు ప్రత్యేక నియోజకవర్గం, అదనంగా సాధారణ ఓటు కూడా ఇచ్చింది. గాంధీ దీన్ని హిందూ సమాజాన్ని శాశ్వతంగా చీల్చే ప్రయత్నంగా చూశారు. అంటరానితనాన్ని నిర్మూలించాలని చెప్పినా, అంటరానివారిని హిందువుల నుంచి వేరుచేస్తే వారు ఎప్పటికీ వేరుగానే ఉంటారని ఆయన వాదించారు. రెండవ రౌండ్ టేబుల్ సమావేశంలోనే ఆయన ఇలాంటి నిర్ణయాన్ని ప్రాణత్యాగంతో ఎదుర్కొంటానని హెచ్చరించారు.
అదే రోజు బొంబాయిలో హిందూ నాయకుల సమావేశం జరిగింది. పండిట్ మదన్ మోహన్ మాలవ్య అధ్యక్షతన సర్ తేజ్ బహదూర్ సప్రూ, బ్యారిస్టర్ ఎం.ఆర్. జయకర్, మథురదాస్ విస్సాన్జీ తదితరులు పాల్గొన్నారు. డాక్టర్ బి.ఆర్. అంబేద్కర్ను కూడా ఆహ్వానించారు. సర్ చున్నీలాల్ మెహతా గాంధీ తరఫున రెండు అంశాలు ఉంచారు: ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలను గాంధీ తీవ్రంగా వ్యతిరేకిస్తున్నారు; సంయుక్త నియోజకవర్గాలు, రిజర్వుడ్ సీట్లపై పూర్తి సమ్మతి లేకపోయినా, బొంబాయి హిందూ సమావేశం నిర్ణయం తీసుకుంటే ఆయన అభ్యంతరం చెప్పకపోవచ్చు.
అంబేద్కర్ స్పందన తీవ్రంగా, స్పష్టంగా ఉంది. “ఈ శాంతియుత చర్చల్లో నా ప్రజల న్యాయమైన హక్కుల కోసం నేను దుర్మార్గుడిగా కనిపిస్తున్నాను. నా ప్రజల న్యాయమైన డిమాండ్లు నెరవేరేంతవరకు ఏ బాధనైనా భరించడానికి సిద్ధం. వీధిలోని దీపస్తంభానికి నన్ను ఉరి తీసినా నా విధిని విడిచిపెట్టను. శతాబ్దాల బానిసత్వంలో ఉన్న కోట్లాది సోదరుల ప్రశ్నను కేవలం భావోద్వేగంతో పరిష్కరించలేం. రాజ్యాంగపరమైన మార్గమే కావాలి. గాంధీ ప్రతిపాదనపై ఆలోచించడానికి సమయం కావాలి. దీక్షను 10-12 రోజులు వాయిదా వేయమని ఆయనకు తెలియజేయండి” అని అన్నారు. మాలవ్య అలా చేయడం అసాధ్యమని చెప్పారు. అంబేద్కర్ కమ్యూనల్ అవార్డును వదులుకోవడానికి అంగీకరించలేదు. సమావేశం మరుసటి రోజు మధ్యాహ్నం రెండు గంటలకు వాయిదా పడింది.
అదే సాయంత్రం నాయకులు బిర్లా హౌస్కు వెళ్లారు. అక్కడ సప్రూ ఒక రాజీ పథకం సూచించారు: రిజర్వుడ్ సీటుకు అణగారిన వర్గాలే కనీసం ముగ్గురు అభ్యర్థుల ప్యానెల్ను ఎంపిక చేస్తారు; ఆ ప్యానెల్ నుంచి సంయుక్త నియోజకవర్గం (కుల హిందువులు + అణగారిన వర్గాలు) ఒకరిని ఎన్నుకుంటారు. ఇది ప్రాథమిక, ద్వితీయ ఎన్నికల విధానం. అంబేద్కర్ అవార్డు వదులుకున్నందుకు పరిహారంగా అదనపు రాయితీలు కావాలని చెప్పారు. కాంగ్రెస్ ప్రతినిధులు ఆలోచిస్తామన్నారు. సప్రూ, జయకర్, మాలవ్య, మథురదాస్ విస్సాన్జీ, అంబేద్కర్తో చిన్న కమిటీ ఏర్పాటైంది.
తర్వాత రోజుల్లో సప్రూ, జయకర్, రాజగోపాలాచారి, రాజేంద్ర ప్రసాద్, జి.డి. బిర్లా, దేవదాస్ గాంధీ యెరవాడకు వెళ్లి గాంధీతో మాట్లాడారు. అంబేద్కర్ మొదట 197 సీట్లు కోరగా, చివరకు ప్రాంతీయ శాసనసభల్లో 148 రిజర్వుడ్ సీట్లు, కేంద్రంలో 18 శాతం స్థానాలు అంగీకరించబడ్డాయి. సెప్టెంబర్ 24న పూనా ఒప్పందంపై సంతకాలు జరిగాయి. మాలవ్య హిందూ వర్గం తరఫున, అంబేద్కర్ అణగారిన వర్గాల తరఫున సంతకం చేశారు. ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలు రద్దయ్యాయి; సంయుక్త నియోజకవర్గాల్లో రిజర్వేషన్ మిగిలింది. బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం దీన్ని కమ్యూనల్ అవార్డుకు సవరణగా అంగీకరించింది. సెప్టెంబర్ 26న గాంధీ దీక్ష విరమించారు.
ఈ సంఘటన భారత రాజకీయ చరిత్రలో మలుపు. గాంధీ హిందూ ఐక్యత, అంటరానితన నిర్మూలనపై నొక్కి చెప్పారు. అంబేద్కర్ రాజకీయాధికారం లేకుండా సామాజిక విముక్తి సాధ్యం కాదని, ప్రత్యేక ప్రాతినిధ్యం అవసరమని నమ్మారు. ఒప్పందం వల్ల సీట్ల సంఖ్య పెరిగినా, అంబేద్కర్ తర్వాత కాలంలో ఇది అణగారిన వర్గాల స్వతంత్ర రాజకీయ శక్తిని బలహీనపరిచిందని విమర్శించారు. నేటి రిజర్వేషన్ వ్యవస్థకు ఈ ఒప్పందమే పునాది. సెప్టెంబర్ 20 నాటి ఆ దీక్ష, ఆ రోజు బొంబాయి సమావేశంలో అంబేద్కర్ పలికిన మాటలు ఇప్పటికీ జాతి, ప్రాతినిధ్యం, సామాజిక న్యాయం చర్చల్లో మిగిలి ఉన్నాయి.
