నేను ఈ ‘వ్యక్తిత్వ ప్రదర్శన’ (persona) అనే అంశం గురించి గంభీరంగా ఆలోచించడం ప్రారంభించింది తరగతి గదుల్లోనో లేదా సిద్ధాంతాల ద్వారానో కాదు; అధికారం చేతులు మారాల్సిన సమయంలో కులం ఎలా పనిచేస్తుందో గమనించినప్పుడు. రిజర్వేషన్ అనేది తరచుగా ఒక సాంకేతిక విధానంగా లేదా రాజ్యాంగపరమైన రక్షణగా మాత్రమే ప్రదర్శించబడుతుంది, కానీ వాస్తవానికి అది అగ్రవర్ణ హిందూ సమాజంలోని లోతైన ఆందోళనలను బయటపెడుతుంది. సీట్లు అన్-రిజర్వ్డ్ (జనరల్) గా ఉన్నప్పుడు, అగ్రవర్ణ హిందువులు చాలా సులువుగా ‘ప్రగతిశీలత’ను ప్రదర్శిస్తారు. వారు ప్రజాస్వామ్యం, అభివృద్ధి, సామర్థ్యం మరియు అందరినీ కలుపుకుపోవడం గురించి మాట్లాడతారు. అక్కడ కులం అస్సలు లేనట్టుగా, అసందర్భంగా కనిపిస్తుంది. కానీ, ఏదైనా పదవి షెడ్యూల్డ్ కుల అభ్యర్థికి రిజర్వ్ అయిన మరుక్షణమే, ఈ ప్రదర్శనలో పగుళ్లు వస్తాయి—వారి భాష మారిపోతుంది. చర్చ విధానం నుండి వ్యక్తిత్వం వైపు, పాలన నుండి “ప్రవర్తన” వైపు, రాజకీయ స్పష్టత నుండి “అంగీకార యోగ్యత” వైపు మళ్లుతుంది. అక్కడ నిజానికి చర్చకు వస్తున్నది అభ్యర్థి సామర్థ్యం కాదు, వారి విధేయత మాత్రమే.
మహారాష్ట్రలోని స్థానిక సంస్థల ఎన్నికల నుండి—నా స్వంత గ్రామం, నియోజకవర్గంతో పాటు బీడ్ వంటి ప్రాంతాల్లో మేయర్ పదవుల రిజర్వేషన్ల వరకు—ఒక స్పష్టమైన ధోరణి కనిపిస్తుంది. కులం, అసమానత మరియు అధికారం గురించి స్పష్టంగా మాట్లాడే గొంతుకలైన షెడ్యూల్డ్ కుల అభ్యర్థులను నిశ్శబ్దంగా పక్కన పెడుతున్నారు. వారి స్థానంలో, ప్రగతిశీలమని చెప్పుకునే పార్టీలతో సహా అన్ని పార్టీలు, ‘సురక్షితమైన’ (safe) దళిత ముఖాలను ఎంచుకుంటున్నాయి. ఈ అభ్యర్థులను వారి సామర్థ్యం చూసి ఎంపిక చేయడం లేదు, వారు తక్కువ “అంతరాయం” కలిగిస్తారనే కారణంతో ఎంచుకుంటున్నారు. వారు అధికారాన్ని పొందాలి కానీ, దానిని “ప్రయోగించకూడదు” అని ఆశిస్తారు. ఇక్కడే ‘అణకువగా ఉండే దళిత’ (Non-assertive Dalit) వ్యక్తిత్వం నేటి కుల వ్యవస్థ పనితీరును అర్థం చేసుకోవడానికి కీలకంగా మారుతుంది.
అణకువగా ఉండే దళితులు స్వభావరీత్యా లొంగిపోయేవారు కాదు. ఈ అణకువ అనేది సృష్టించబడింది మరియు నిర్వహించబడింది. సంస్థలు, పార్టీలు, స్వచ్ఛంద సంస్థలు మరియు విద్యా రంగాల నుండి పదేపదే వచ్చే సంకేతాల ద్వారా—తమ మనుగడ అనేది సంయమనంపైనే ఆధారపడి ఉంటుందని వారు నమ్ముతారు. అణకువగా ఉండే దళితులు చాలా జాగ్రత్తగా మాట్లాడటం, కోపాన్ని తగ్గించుకోవడం, నిర్మాణాత్మక హింసను కూడా సభ్యత గల భాషలోకి మార్చి చెప్పడం నేర్చుకుంటారు. వారిని “పరిణతి చెందినవారు”, “సమతుల్యత కలిగినవారు”, “బాధ్యతాయుతమైనవారు” మరియు “నిష్కల్మషులు” అని ప్రశంసిస్తారు. వారి ఉనికిని ‘అందరినీ కలుపుకుపోవడానికి’ నిదర్శనంగా వేడుక చేసుకుంటారు, కానీ వారి రాజకీయాల్లోని సారాంశాన్ని మాత్రం ఖాళీ చేస్తారు. అధికారాన్ని ప్రతీకాత్మకంగా మార్చడానికి అనుమతిస్తారు కానీ, భౌతికంగా (చేతల్లో) మార్చనివ్వరు.
ఈ వ్యవస్థను కొనసాగించడంలో అగ్రవర్ణ హిందువులు కీలక పాత్ర పోషిస్తారు. విద్యా రంగం, పౌర సమాజం మరియు విధాన రూపకల్పన వంటి ప్రగతిశీల రంగాలలో, వారు నైతిక మరియు తటస్థంగా కనిపించే ఒక “బ్రాహ్మణీయ వ్యక్తిత్వాన్ని” ప్రదర్శిస్తారు. వారు కులాన్ని నేరుగా పేరుపెట్టి పిలవకుండా, అమూర్తమైన (abstraction) విషయాలు మాట్లాడతారు. తమను తాము వ్యవస్థ వల్ల ప్రయోజనం పొందినవారిగా కాకుండా, మద్దతుదారులుగా (allies) చిత్రీకరించుకుంటారు. అగ్రవర్ణ హిందువుల ఆధిపత్యానికి సవాలు ఎదురునంత వరకు ఈ ప్రదర్శన సాగుతుంది. కానీ రిజర్వేషన్లు వారిని పక్కకు తప్పుకోమని బలవంతం చేసినప్పుడు, వారి ప్రగతిశీలతకు హద్దులు ఏర్పడతాయి. వారు ఎదుటివారి గొంతును (tone) నియంత్రించడం మొదలుపెడతారు. “ధృవీకరణ” (polarisation) గురించి ఆందోళన చెందుతారు. “మరీ రాజకీయంగా” ఉండొద్దని హెచ్చరిస్తారు. ఈ ఆందోళనలు సాంకేతికమైనవిగా లేదా వ్యూహాత్మకమైనవిగా అనిపించినప్పటికీ, అవి నియంత్రణ సాధనాలుగా పనిచేస్తాయి.
ఇక్కడ ఆశ్చర్యకరమైన విషయం ఏమిటంటే, అగ్రవర్ణ హిందువులు దళిత ప్రాతినిధ్యాన్ని బహిరంగంగా వ్యతిరేకించరు. బదులుగా, దాన్ని వారు మేనేజ్ చేస్తారు. ఏ దళితులు నాయకత్వానికి తగినవారు, ఎవరు ప్రమాదకరమైనవారు అనేది వారే నిర్ణయిస్తారు. మెల్లగా మాట్లాడే దళితుడిని సహకరించే వ్యక్తిగా చూస్తారు. కులం గురించి స్పష్టంగా మాట్లాడే షెడ్యూల్డ్ కుల వ్యక్తిని “దూకుడు” గల వ్యక్తిగా ముద్రవేస్తారు. అగ్రవర్ణ హిందువు కోపాన్ని “ఆశయం” (passion) గా పరిగణిస్తారు, కానీ అదే షెడ్యూల్డ్ కుల వ్యక్తి కోపాన్ని సామరస్యానికి “ముప్పు”గా భావిస్తారు. ఈ విధంగా, కులాన్ని సవాలు చేస్తామని చెప్పుకునే ప్రదేశాలలో కూడా అగ్రవర్ణ హిందువుల నైతిక ఆధిపత్యం చెక్కుచెదరకుండా ఉంటుంది.
ఈ ధోరణి కేవలం ఎన్నికలకే పరిమితం కాదు. విద్యా రంగంలో మరియు సామాజిక రంగంలో దళితులను “అణగారిన వర్గాల గొంతుకలు”గా, కేవలం అనుభవాలను పంచుకునే వారిగానే ఆహ్వానిస్తారు తప్ప, సిద్ధాంతకర్తలుగా లేదా సంస్థాగత నిబంధనలను సవాలు చేసేవారుగా గుర్తించరు. వారి బాధను చూడటానికి ఇష్టపడతారు కానీ, వారి విశ్లేషణను సెన్సార్ చేస్తారు. ఎప్పుడైతే అంబేద్కరిస్టు ఆలోచన బ్రాహ్మణీయ జ్ఞానం యొక్క ప్రామాణికతను ప్రశ్నిస్తుందో, అప్పుడు అది వారికి అసౌకర్యంగా మారుతుంది. ప్రగతిశీల వేదికలు అన్యాయం గురించి వినడానికి సిద్ధంగా ఉంటాయి కానీ, ఆ అన్యాయాన్ని కొనసాగించడంలో తమ పాత్ర గురించి వినడానికి సిద్ధంగా ఉండవు.
ఇక్కడే లోతైన రాజకీయ నష్టం జరుగుతుంది. దళిత రాజకీయాలను కేవలం ఒక దళిత వ్యక్తిత్వ ప్రదర్శనగా మార్చడం అనేది బుద్ధుడు, ఫూలే మరియు బాబాసాహెబ్ ఆశయాలకు పూర్తి విరుద్ధం. బాధ అనేది అనుభవించాల్సిందేనని, నైతిక స్వచ్ఛతే అధికారాన్ని ఇస్తుందనే ‘కర్మకాండ’ను బుద్ధుడు తిరస్కరించాడు. ఫూలే బ్రాహ్మణీయ ఆధిపత్య మూలాలపై దాడి చేశారు, వారి మేధో మరియు నైతిక నాయకత్వాన్ని అంగీకరించడానికి నిరాకరించారు. బాబాసాహెబ్ కుల సమాజంలో చేరాలని కోరుకోలేదు; ఆయన కుల నిర్మూలనను డిమాండ్ చేశారు. వీరిలో ఎవరూ కూడా కేవలం ‘మంచి ప్రవర్తన’ వల్ల లేదా ‘గౌరవప్రదంగా ఉండటం’ వల్ల న్యాయం జరుగుతుందని నమ్మలేదు.
అయినప్పటికీ, నేటి ప్రగతిశీల రంగాలలో దళితులకు సూక్ష్మంగా దానికి వ్యతిరేకమైన పాఠాలే నేర్పుతున్నారు. వారు పద్ధతిగా ప్రవర్తిస్తే, మృదువుగా మాట్లాడితే మరియు సంస్థలకు విధేయంగా ఉంటే వారికి ప్రతిఫలం దక్కుతుందని నమ్మిస్తున్నారు. ఇది కర్మకాండకు ఒక లౌకిక (secular) రూపం. క్రమశిక్షణకు బదులుగా న్యాయం చేస్తామనే వాగ్దానమిది. ఇది రాజకీయ పోరాటాన్ని కేవలం ప్రదర్శనగా మారుస్తుంది. తద్వారా అగ్రవర్ణ హిందూ అధికారం యథాతథంగా ఉండిపోతుంది.
విషాదం ఏమిటంటే, ఈ ఏర్పాటును ‘వాస్తవికత’ (pragmatism) పేరుతో సమర్థిస్తున్నారు. మరీ ఎక్కువగా గొంతు పెంచితే అవకాశాలు, వేదికలు మరియు పదవులు కోల్పోతారని దళితులకు చెబుతుంటారు. ఇది నిజమే కావచ్చు. కానీ లొంగిపోవడం వల్ల కలిగే నష్టం గురించి ఎవరూ మాట్లాడరు. రాజకీయ స్పష్టత అనేది ఒక ప్రతిబంధకం అని దళితులు అంతర్గతంగా నమ్మినప్పుడు, అంబేద్కరిస్టు రాజకీయం కేవలం ప్రతీకలు మరియు నామమాత్రపు పదవులకే పరిమితం అవుతుంది. ప్రాతినిధ్యం ఉంటుంది కానీ, మార్పు అనేది కనుమరుగవుతుంది.
అందువల్ల, ‘అణకువగా ఉండే దళిత’ వ్యక్తిత్వం అనేది వ్యక్తుల వైఫల్యం కాదు. అది ఈ వ్యవస్థ సాధించిన విజయం. అగ్రవర్ణ హిందువులు తమ నియంత్రణను కోల్పోకుండానే ప్రగతిశీలురుగా కనిపించడానికి ఇది ఉపయోగపడుతుంది. అధికార పంపిణీ చేయకుండానే తమ వద్ద ‘వైవిధ్యం’ (diversity) ఉందని సంస్థలు ప్రదర్శించుకోవడానికి ఇది వీలు కల్పిస్తుంది. సమానత్వం అనే భాష వెనుక కులం సజీవంగా ఉండటానికి ఇది దోహదపడుతుంది.
ఎన్నికలలో రిజర్వేషన్లు అమలు అవుతున్న తీరును చూస్తుంటే ఈ నిజాన్ని విస్మరించడం సాధ్యం కాదు. అగ్రవర్ణ హిందువులు దళితులు పదవుల్లో ఉండటానికి భయపడటం లేదు. వారు పదవుల్లో ఉండి కూడా లొంగి ఉండటానికి నిరాకరించే దళితులకు భయపడుతున్నారు. ఆ భయం వల్లే గొంతు ఎత్తే దళిత అభ్యర్థులను వడపోస్తున్నారు, కోపాన్ని అణిచివేస్తున్నారు మరియు అధికారం మొదలయ్యే చోటే ప్రగతిశీలతకు ముగింపు పలుకుతున్నారు.
ఈ ప్రదర్శనాత్మక వ్యక్తిత్వాన్ని అర్థం చేసుకోవడం అనేది కేవలం మనస్తత్వ శాస్త్రం కాదు, అది ఒక రాజకీయ అవసరం. నేడు అసలైన పోరాటం కేవలం అధికార పదవుల్లోకి వెళ్లడం మాత్రమే కాదు, రాజకీయ గొంతుకను కోల్పోకుండా ఆ పదవులను చేపట్టడం. అది లేకపోతే బుద్ధ, ఫూలే, బాబాసాహెబ్ల ఆశయాలు మాటల్లో మాత్రమే మిగిలిపోతాయి, ఆచరణలో ఉండవు. క్లుప్తంగా చెప్పాలంటే, ప్రగతిశీలత అనేది అగ్రవర్ణ హిందువుల ఆమోదం నుండి రాకూడదు, న్యాయం అనేది మర్యాదపూర్వక ప్రవర్తనపై ఆధారపడకూడదు. అంబేద్కరిస్టు రాజకీయాల భవిష్యత్తు అనేది సుఖాల కోసం వెతకకుండా రాజకీయ గొంతును తిరిగి పొందడంలోనూ, స్పష్టతను వదలకుండా అధికారాన్ని చేపట్టడంలోనూ ఉంది. లొంగుబాటు అనేది నిబంధనగా ఉన్నప్పుడు, పదవిని నిరాకరించడమే అసలైన గౌరవమని గుర్తుంచుకోవాలి.
అజింక్య సంజయ్ ఖండిజోడ్ (బి.టెక్ కెమికల్, ఎం.ఏ సోషల్ వర్క్) డెవలప్మెంట్ సెక్టర్ ప్రొఫెషనల్ (అభివృద్ధి రంగ నిపుణుడి)గా పనిచేస్తున్నారు.
Source:
