పూనా ఒప్పందం: యెరవాడ జైలులో కుదిరిన చారిత్రక రాజీ

24 సెప్టెంబర్ 1932 — 94 ఏళ్ల తర్వాత చరిత్ర ఏం చెబుతోంది

పూణే / న్యూఢిల్లీ: నేటికి 94 ఏళ్ల క్రితం, 1932 సెప్టెంబర్ 24న సాయంత్రం సుమారు 5 గంటలకు పూనాలోని యెరవాడ సెంట్రల్ జైలులో ఒక ఒప్పందం కుదిరింది. అది భారత రాజకీయ చరిత్రలో ‘పూనా ఒప్పందం’గా నిలిచిపోయింది. అణగారిన వర్గాలకు (అప్పటి Depressed Classes) ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలు ఇవ్వాలన్న బ్రిటిష్ ‘కమ్యూనల్ అవార్డు’ను వ్యతిరేకిస్తూ మహాత్మా గాంధీ చేపట్టిన ఆమరణ నిరాహార దీక్షను విరమింపజేసేందుకు ఈ ఒప్పందం వచ్చింది.గాంధీ స్వయంగా సంతకం చేయలేదు. కుల హిందువుల తరపున పండిత్ మదన్ మోహన్ మాలవ్య, అణగారిన వర్గాల తరపున డాక్టర్ బి.ఆర్. అంబేడ్కర్ ప్రధాన సంతకాలు పెట్టారు. దేవదాస్ గాంధీ సహా పలువురు నాయకులు కూడా సంతకం చేశారు. ఈ ఒప్పందం బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం కమ్యూనల్ అవార్డుకు సవరణగా అంగీకరించింది. గాంధీ 26 సెప్టెంబర్‌ను తన ఉపవాసం విరమించారు.

కమ్యూనల్ అవార్డు నుంచి యెరవాడ వరకు

రెండో రౌండ్ టేబుల్ సమావేశం విఫలమైన తర్వాత, 1932 ఆగస్టు 16న బ్రిటిష్ ప్రధాని రామ్‌సే మెక్‌డొనాల్డ్ కమ్యూనల్ అవార్డును ప్రకటించారు. ముస్లింలు, సిక్కులు, భారతీయ క్రైస్తవులు, ఆంగ్లో-ఇండియన్లతో పాటు అణగారిన వర్గాలకు కూడా ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలు ఇచ్చారు. ప్రాంతీయ శాసనసభల్లో అణగారిన వర్గాలకు సుమారు 71 సీట్లు కేటాయించారు. అంబేడ్కర్ దీన్ని స్వాగతించారు. ఎందుకంటే కుల హిందూ మెజారిటీ ఓటుపై ఆధారపడకుండా దళితులు తమ ప్రతినిధులను ఎన్నుకోవాలన్నది ఆయన వాదన.

గాంధీ దీన్ని హిందూ సమాజ విభజనగా చూశారు. అస్పృశ్యతను రాజకీయంగా శాశ్వతం చేస్తుందని భావించారు. యెరవాడ జైలులో ఉన్న గాంధీ 20 సెప్టెంబర్ 1932న ఆమరణ నిరాహార దీక్ష ప్రారంభించారు. ఆయన ఆరోగ్యం క్షీణించడంతో దేశవ్యాప్తంగా ఉద్విగ్నత పెరిగింది. మదన్ మోహన్ మాలవ్య, తేజ్ బహదూర్ సప్రూ, ఎం.ఆర్. జయకర్, సి. రాజగోపాలాచారి, రాజేంద్ర ప్రసాద్ వంటి నాయకులు అంబేడ్కర్‌తో చర్చలు నడిపారు. గాంధీ చనిపోతే దళిత సమాజంపై ప్రతికూల ప్రభావం పడుతుందన్న భయం కూడా చర్చలను వేగవంతం చేసింది.

ఒప్పందంలో ఏముంది?

ప్రత్యేక నియోజకవర్గాల స్థానంలో జాయింట్ ఎలక్టరేట్ + రిజర్వ్డ్ సీట్లు వచ్చాయి. కమ్యూనల్ అవార్డులోని 71 సీట్ల స్థానంలో ప్రాంతీయ శాసనసభల్లో 148 రిజర్వ్డ్ సీట్లు కేటాయించారు. అప్పటి పాఠం ప్రకారం పంపిణీ ఇలా ఉంది: ప్రాంతం రిజర్వ్డ్ సీట్లు మద్రాస్ 30 బాంబే తో పాటు సింధ్ 15 పంజాబ్ 8 బిహార్, ఒరిస్సా 18 సెంట్రల్ ప్రావిన్సెస్ 20 అస్సాం 7 బెంగాల్ 30 యునైటెడ్ ప్రావిన్సెస్ 20 మొత్తం148

కేంద్ర శాసనసభలో బ్రిటిష్ ఇండియా జనరల్ ఎలక్టరేట్ సీట్లలో 18 శాతం అణగారిన వర్గాలకు రిజర్వ్ చేశారు.

ఎన్నిక విధానం రెండు దశలుగా ఉంది. మొదట అణగారిన వర్గాల ఓటర్లు ప్రాథమిక ఎన్నికలో నాలుగు మంది అభ్యర్థుల ప్యానెల్‌ను ఎన్నుకుంటారు. ఆ నలుగురిలోంచి జనరల్ ఎలక్టరేట్ (కుల హిందువులు సహా) తుది ప్రతినిధిని ఎన్నుకుంటుంది. ఈ ప్రాథమిక ప్యానెల్ విధానం మొదటి పదేళ్లకు పరిమితం. రిజర్వేషన్ వ్యవస్థ మాత్రం సంబంధిత సముదాయాల పరస్పర ఒప్పందం వరకు కొనసాగుతుంది.

ఫ్రాంచైజీ లోథియన్ కమిటీ నివేదిక ప్రకారం ఉండాలని, స్థానిక సంస్థలు, ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల్లో అణగారిన వర్గాలపై వివక్ష ఉండకూడదని, విద్యా నిధుల్లో తగిన మొత్తం కేటాయించాలని కూడా ఒప్పందం చెప్పింది.

సంతకాల వివాదం

మద్రాస్ నుంచి వచ్చిన అంటరాని వర్గాల ప్రతినిధులు రావ్ బహదూర్ ఎం.సి. రాజా, ఆయన అనుచరులు సంతకం చేయకూడదని పట్టుబట్టారు. అంబేడ్కర్ పక్షం ముందుగా సంతకం చేసింది. తర్వాత రాజా వర్గం పత్రం చివర, వ్యక్తిగత సామర్థ్యంలో సంతకం చేయడానికి అనుమతి ఇచ్చారు. అయితే రాజా సంతకం జయకర్, సప్రూ సంతకాల మధ్య చొప్పించినట్టు ఆనాటి వివరణలు చెబుతాయి.

ఆ తర్వాత ఏమైంది?

ఈ ఒప్పందం 1935 భారత ప్రభుత్వ చట్టంపై ప్రభావం చూపింది. స్వాతంత్య్రం తర్వాత రాజ్యాంగంలోని షెడ్యూల్డ్ కులాల రిజర్వేషన్ వ్యవస్థకు ఇది ముఖ్య పునాది అయింది. జాయింట్ ఎలక్టరేట్‌లో రిజర్వ్డ్ సీట్ల నమూనా నేటికీ కొనసాగుతోంది.

అదే సమయంలో విమర్శలు కూడా నిలిచిపోయాయి. అంబేడ్కర్ తర్వాత కాలంలో ఈ ఒప్పందాన్ని ‘రాజీ’గా చూశారు. సీట్ల సంఖ్య పెరిగినా, తుది ఓటు కుల హిందూ మెజారిటీ చేతిలోనే ఉండటం వల్ల నిజమైన రాజకీయ స్వాతంత్ర్యం రాలేదని ఆయన వాదించారు. గాంధీ ఉపవాసం నైతిక ఒత్తిడిగా మారిందన్న చర్చ కూడా చరిత్రకారుల్లో కొనసాగుతుంది. మరోవైపు, ఈ ఒప్పందం అణగారిన వర్గాలను జాతీయ రాజకీయాల కేంద్రంలోకి తెచ్చిందని, రాజ్యాంగ రచనలో వారి హక్కులను విస్మరించలేని స్థితిని సృష్టించిందని మరో వాదన.

యెరవాడ జైలు గోడల్లోపల కుదిరిన ఆ సాయంత్రపు రాజీ, కేవలం ఒక ఎన్నికల ఫార్ములా కాదు. కులం, పౌరసత్వం, ప్రాతినిధ్యం — ఈ మూడింటి మధ్య భారతం ఇప్పటికీ నడుపుతున్న చర్చకు అది మొదటి పెద్ద రాజకీయ అధ్యాయం.