- కొల్హాపూర్ సంస్థానం. ఆసుపత్రి గేటు దగ్గర ఒక మనిషిని “అంటరానివాడు” అని వెనక్కి నెట్టేవారు. పాఠశాలలో అతడి బిడ్డకు వేరే బల్ల, వేరే గది. అదే ఏడాది రాజర్షి ఛత్రపతి షాహూ మహారాజు రెండు ఉత్తర్వులు జారీ చేశారు. ఒకటి — ఏ అస్పృశ్యుడైనా ఆసుపత్రికి వచ్చి సమానంగా చికిత్స పొందవచ్చు. రెండోది — పాఠశాలలు, కళాశాలల్లో కులం పేరుతో విద్యార్థిని వివక్షించకూడదు.
ఇవి దయాదాక్షిణ్య ప్రకటనలు కావు. అమలు కాకపోతే ఉద్యోగం పోతుందనే హెచ్చరికతో వచ్చిన రాజాజ్ఞలు.
ఎవరు ఆ రాజు?
షాహూ మహారాజు (1874–1922) కొల్హాపూర్ ఛత్రపతి. జ్యోతిరావు ఫూలే ఆలోచనలను రాజ్యాధికారంతో అమలు చేసిన పాలకుడు. 1902 జూలై 26న సంస్థాన ఉద్యోగాల్లో వెనుకబడిన వర్గాలకు 50 శాతం రిజర్వేషన్ ప్రకటించారు. భారతదేశంలో రాజ్యం స్థాయిలో వచ్చిన తొలి పెద్ద రిజర్వేషన్ ఆదేశాల్లో ఇది ఒకటి. 1917లో ప్రాథమిక విద్యను ఉచితం, నిర్బంధం చేశారు. 1919లో అంతర్‌జాతీయ, అంతర్‌మత వివాహాలకు చట్టబద్ధత ఇచ్చారు. స్త్రీలపై క్రూరత్వాన్ని నిషేధించే చట్టం కూడా అదే ఏడాది వచ్చింది.
ఆసుపత్రి ఆదేశం — 1919 జనవరి 18
అప్పటి వరకు దాతృత్వ ఆసుపత్రుల్లోనూ స్పృశ్యులకు ఒక చికిత్స, అస్పృశ్యులకు మరో చికిత్స. రోగిని నివాస క్వార్టర్ల దగ్గరికి రానివ్వకుండా, జంతువులా తరిమేవారు.
జనవరి 18న షాహూ మహారాజు వైద్య సిబ్బందికి ఉత్తర్వు జారీ చేశారు. సారాంశం ఇది: దాతృత్వ సంస్థలు పేదల కోసం. అందులో అతి పేద అస్పృశ్యుడికి కూడా సమాన హక్కు ఉంది. రోగిని గౌరవంగా లోపలికి తీసుకెళ్లి పరీక్షించి, ఆసుపత్రికి పంపాలి. అభ్యంతరం ఉన్న వైద్యుడు, డ్రెస్సర్, నర్సు ఆరు వారాల్లో రాజీనామా ఇవ్వాలి. ఈ ఆదేశం అత్యున్నత అధికారి నుంచి ఆసుపత్రి పనివాడి వరకు వర్తిస్తుంది. కాపీని ఆసుపత్రి కార్యాలయంలో శాశ్వతంగా వేలాడదీయాలి.
అంటే రాజు “మంచిగా చూడండి” అని అడగలేదు. చూడనివాడికి ఉద్యోగమే ఉండదు అన్నాడు.
పాఠశాల ఆదేశం — అదే ఏడాది
జనవరి 15, 1919న విద్యాశాఖకు ఆదేశం: అస్పృశ్య విద్యార్థులను ఇతరులతో సమానంగా చూడాలి. అదే రోజు ప్రభుత్వోద్యోగుల విషయంలో మరో ఉత్తర్వు — అస్పృశ్య ఉద్యోగిని మనిషిలా చూడాలి, జంతువులా కాదు. అభ్యంతరం ఉన్న అధికారి ఆరు వారాల్లో రాజీనామా ఇవ్వాలి. పింఛను ఉండదు.
సెప్టెంబర్ 30, 1919న మరింత కఠినమైన అడుగు. అస్పృశ్యుల కోసం వేరుగా నడిచే పాఠశాలలన్నీ ఆ దసరా నుంచి శాశ్వతంగా మూసివేయాలి. ఆ బాలుడు ప్రభుత్వ పాఠశాలలో ఇతర బాలుడిలాగే చేరాలి. పాఠశాలలో అంటరానితనం పాటించకూడదు. అన్ని కులాల, మతాల పిల్లలు కలిసి కూర్చుని చదవాలి. ఆ ఏడాది అలాంటి ప్రత్యేక పాఠశాలలు 16 ఉండేవి. అన్నీ మూతపడ్డాయి.
ఇందులోని తర్కం స్పష్టం. వేరు పాఠశాల అంటే శాశ్వత వేర్పాటు. సమానత్వం కావాలంటే ఒకే తరగతి గది కావాలి.
ఇవి ఒంటరిగా రాలేదు
1911 నవంబర్ 24న అస్పృశ్యులకు విద్య పూర్తిగా ఉచితం. 1919 ఏప్రిల్ 7న వారి విద్యకు రూ. 2,500 కేటాయింపు, పుస్తకాలు, స్లేట్లు, పెన్సిళ్లు. బోర్డింగ్ హోమ్‌లు, ఉపకారవేతనాలు. 1917 నాటికి ప్రాథమిక విద్య ఉచితం, నిర్బంధం. ఆయన అధికారం చేపట్టినప్పుడు రాజారాం హైస్కూల్-కాలేజీలో బ్రాహ్మణేతర విద్యార్థులు 7.6 శాతం. 1922 నాటికి 37.7 శాతం. పరిపాలనలో బ్రాహ్మణేతర ఉద్యోగులు 5.63 శాతం నుంచి 62.11 శాతానికి ఎగబాకారు.
బావులు, చెరువులు, ధర్మశాలలు, కార్యాలయాలు — బహిరంగ స్థలాలన్నీ అస్పృశ్యులకు తెరిచారు. 1919 సెప్టెంబర్ 6న బావులు, నదీతీరాలు, దేవాలయాల వంటి చోట్ల అంటరానితనంపై ఉత్తర్వు వచ్చింది.
ఎందుకు ఈ రోజు గుర్తుంచుకోవాలి
రాజ్యాంగం రాకముందే, ఒక సంస్థానాధీశుడు “అంటరానితనం రాజ్య విధానం కాదు” అని చెప్పాడు. ఆసుపత్రిలో రోగి ముందు కులం లేదు, తరగతి గదిలో విద్యార్థి ముందు కులం లేదు — ఈ రెండు వాక్యాలకు 1919లోనే చట్టపరమైన పదును పెట్టాడు.
డాక్టర్ బి.ఆర్. అంబేద్కర్‌ను షాహూ మహారాజు “అస్పృశ్యుల నిజమైన నాయకుడు” అని పిలిచారు. మాణగావ్, నాగ్‌పూర్ అస్పృశ్యతా నివారణ సమావేశాల్లో ఆయనతో కలిసి పాల్గొన్నారు. ఫూలే తెరిచిన బాటను, అంబేద్కర్ తర్వాత రాజ్యాంగంలో లిఖించిన సమానత్వాన్ని, మధ్యలో రాజ్యాధికారంతో కలిపిన వ్యక్తి షాహూ.
అక్టోబర్ 8న ఈ చరిత్రను తెరవడం ఒక జ్ఞాపకం. కానీ ఆ జ్ఞాపకం నిలబడేది తేదీమీద కాదు. జనవరి 18 ఆసుపత్రి ఆదేశం మీద, సెప్టెంబర్ 30 పాఠశాల ఆదేశం మీద నిలబడుతుంది. రోగిని జంతువులా తరమవద్దు. పిల్లలను వేరు బల్లమీద కూర్చోబెట్టవద్దు. ఒప్పుకోని అధికారి వెళ్లిపొమ్మన్నాడు ఆ రాజు.
