ఇరాన్‌లో బౌద్ధం: మరుగునపడిన చరిత్రను మళ్లీ చదవాల్సిన సమయం

చరిత్ర అంటే రాజుల పేర్లు, యుద్ధాలు, సామ్రాజ్యాల జాబితా మాత్రమే కాదు. ఒక ప్రాంతంలో ఒక ఆలోచన ఎలా ప్రయాణించింది? ఒక మతం మరో సంస్కృతిని ఎలా ప్రభావితం చేసింది? ఒకప్పుడు విస్తరించిన సంప్రదాయం కనుమరుగైన తర్వాత కూడా దాని జాడలు కళలో, నిర్మాణంలో, సాహిత్యంలో, ఆచారాల్లో ఎలా మిగిలిపోయాయి? — ఇవే చరిత్రను మరింత ఆసక్తికరంగా మార్చే ప్రశ్నలు.

“Buddhism in Iran: An Anthropological Approach to Traces and Influences” అనే Mostafa Vaziri రచన ఈ కోణంలో ఒక ముఖ్యమైన ప్రశ్నను ముందుకు తెస్తుంది: ఇరాన్ చరిత్రలో బౌద్ధం నిజంగా ఎంతవరకు ఉంది? అది కనుమరుగైన తర్వాత కూడా దాని ప్రభావాలు ఎక్కడెక్కడ మిగిలాయి? ఈ పుస్తకం 2012లో Palgrave Macmillan ద్వారా ప్రచురించబడింది. రచయిత ఇరాన్–బౌద్ధ ప్రపంచాల మధ్య జరిగిన సాంస్కృతిక పరస్పర ప్రభావాలను ప్రాచీన, ఇస్లామిక్ మరియు మంగోల్ కాలాల వరకూ పరిశీలించారు.

భారతదేశం నుంచి ఇరాన్ వైపు వెళ్లిన ఒక ఆలోచన

బౌద్ధం భారత ఉపఖండంలో పుట్టినా, అది భారతదేశ సరిహద్దుల్లోనే ఆగిపోలేదు. వాణిజ్య మార్గాలు, యాత్రికులు, సన్యాసులు, పండితులు, సామ్రాజ్యాల విస్తరణ ద్వారా బౌద్ధ ఆలోచనలు మధ్య ఆసియా, ఖురాసాన్, ఇరాన్ ప్రాంతాల వైపు ప్రయాణించాయి.

ప్రత్యేకంగా తూర్పు ఇరాన్ మరియు మధ్య ఆసియా ప్రాంతాలు భారతదేశం, ఆఫ్ఘనిస్తాన్, ఇరాన్, చైనా మధ్య ఒక సాంస్కృతిక వంతెనగా పనిచేశాయి. ఇక్కడే గాంధార బౌద్ధ కళ, సిల్క్ రూట్ వాణిజ్య మార్గాలు, బౌద్ధ విహారాలు, స్తూప సంప్రదాయం పరస్పరం కలిశాయి. ఇరాన్‌తో అనుబంధం ఉన్న పార్థియన్ ప్రాంతాల నుంచి వచ్చిన కొంతమంది వ్యక్తులు చైనాలో బౌద్ధ గ్రంథాల అనువాదం, ప్రచారంలో కూడా పాత్ర పోషించినట్లు చారిత్రక పరిశోధనలు సూచిస్తున్నాయి.

అంటే బౌద్ధ చరిత్రను కేవలం భారతదేశం → శ్రీలంక → ఆగ్నేయాసియా → తూర్పు ఆసియా అనే ఒకే మార్గంలో చూడటం సరిపోదు. మరో ముఖ్యమైన దిశ భారతదేశం → వాయవ్య భారతదేశం → గాంధారం → ఖురాసాన్ → ఇరాన్ → మధ్య ఆసియా.

ఖురాసాన్: రెండు ప్రపంచాల మధ్య సాంస్కృతిక వంతెన

పుస్తకంలోని చర్చలో ఖురాసాన్‌కు ప్రత్యేక స్థానం ఉంది. ఈ ప్రాంతం బౌద్ధం, మణీ మతం, జరోఆస్ట్రియనిజం, తరువాత ఇస్లామిక్ సంప్రదాయాల మధ్య పరస్పర సంబంధాలకు వేదికగా నిలిచింది.

కుషాణుల కాలంలో ఖురాసాన్ మరియు మధ్య ఆసియాలో మహాయాన బౌద్ధం అభివృద్ధి చెందింది. బోధిసత్వ భావన, మైత్రేయునిపై విశ్వాసం, స్తూపాల చుట్టూ జరిగే ఆచారాలు వంటి అంశాలు విస్తరించాయి. సాధారణ ప్రజలకు కూడా బౌద్ధ ఆధ్యాత్మికతను చేరువ చేయడంలో మహాయాన సంప్రదాయం పాత్ర ఉన్నట్లు Vaziri పరిశీలిస్తున్నారు.

ఇది మనకు ఒక ముఖ్యమైన విషయాన్ని చెబుతుంది: మతాలు భౌగోళిక సరిహద్దులను గౌరవించవు. ఆలోచనలు ప్రయాణిస్తాయి; అవి కొత్త సమాజాల్లో కొత్త రూపాలను సంతరించుకుంటాయి.

బుద్ధుని పాదముద్రలు — ఇరాన్‌లో మరో ఆసక్తికరమైన జాడ

మనకు అత్యంత ఆసక్తికరంగా కనిపించే అంశాల్లో ఒకటి Qadamgāh — పవిత్ర పాదముద్రల సంప్రదాయం.

ఇరాన్‌లోని కొన్ని పవిత్ర స్థలాల్లో కనిపించే పాదముద్రలను స్థానిక ఇస్లామిక్, ముఖ్యంగా షియా సంప్రదాయాలు తమ స్వంత పవిత్ర వ్యక్తులతో అనుసంధానించుకున్నాయి. ఉదాహరణకు Qadamgahలో Imam Reza పాదముద్రగా భావించే చిహ్నం గురించి పుస్తకం చర్చిస్తుంది.

ఇక్కడ ప్రశ్న కేవలం “ఇది ఎవరి పాదముద్ర?” అనేది కాదు.

ఒక పవిత్ర చిహ్నం ఒక మత సంప్రదాయం నుంచి మరో సంప్రదాయంలోకి వెళ్లినప్పుడు దాని అర్థం ఎలా మారుతుంది?
ఇదే సాంస్కృతిక చరిత్రలో అత్యంత ఆసక్తికరమైన అంశం.

బౌద్ధ సంప్రదాయంలో బుద్ధుని పాదముద్రలు ఆయన భౌతిక సాన్నిధ్యానికి ప్రతీకగా ఏర్పడ్డాయి. అదే విధమైన పవిత్ర పాదముద్రల భావన తరువాత ఇతర మత–సాంస్కృతిక సందర్భాల్లో కూడా కనిపించడం పరిశోధకులను ఆకర్షించింది. Vaziri ఈ అంశాన్ని ఒకే మూలానికి తేల్చకుండా, తులనాత్మకంగా పరిశీలించాలని సూచిస్తున్నారు.

బౌద్ధం కనుమరుగైందా? లేక రూపం మార్చుకుందా?

ఇదే ఈ పుస్తకం మన ముందుంచే అసలు ప్రశ్న.

ఇరాన్‌లో బౌద్ధ సంస్థలు కాలక్రమేణా బలహీనపడ్డాయి. జరోఆస్ట్రియన్ రాజకీయ–మత వ్యవస్థలు, తరువాత ఇస్లామిక్ పాలన, యుద్ధాలు, సామాజిక మార్పులు వంటి అనేక కారణాల వల్ల బౌద్ధ కేంద్రాలు అంతరించిపోయాయి లేదా ఇతర మతపరమైన నిర్మాణాలుగా మారాయి.

కానీ ఒక మత సంస్థ అంతరించిపోవడం అంటే దాని సాంస్కృతిక ప్రభావం కూడా అంతరించిపోయిందని కాదు.

స్తూపాన్ని పోలిన నిర్మాణ శైలులు, పవిత్ర పాదముద్రల ఆచారం, పవిత్ర వృక్షాల పట్ల గౌరవం, సన్యాస–వైరాగ్య సంప్రదాయాలు, కథలు, చిహ్నాలు — ఇవన్నీ వేర్వేరు రూపాల్లో కొనసాగి ఉండవచ్చని Vaziri పరిశీలిస్తున్నారు. ఇరాన్‌లోని కొన్ని ప్రాంతాల పేర్లు, నిర్మాణ సంప్రదాయాల్లో కూడా బౌద్ధ స్తూప–విహార సంప్రదాయాల ప్రతిధ్వనులు ఉండవచ్చని ఆయన అధ్యయనం చేస్తారు. అయితే ప్రతి పోలికను నేరుగా “బౌద్ధ మూలం”గా ప్రకటించకుండా మరింత ఆధారాలు అవసరమని గుర్తించడం కూడా ఈ పరిశోధనలో ముఖ్యమైన జాగ్రత్త.

మంగోలుల కాలం — బౌద్ధానికి చివరి పెద్ద అధ్యాయం

ఇరాన్ చరిత్రలో మంగోల్–ఇల్ఖానీ కాలం మరో ముఖ్యమైన మలుపు.

ఇల్ఖానీ పాలకుల్లో కొందరు బౌద్ధ సంప్రదాయాలకు అనుబంధంగా ఉన్నారు. ఈ కాలంలో బౌద్ధులకు కొంత స్థలం లభించింది. అయితే 1295లో గజాన్ ఖాన్ ఇస్లాంలోకి మారడం పరిస్థితిని గణనీయంగా మార్చింది. తరువాత ఇరాన్‌లో బౌద్ధ సంస్థల భౌతిక జాడలు చాలా వరకు కనుమరుగయ్యాయి లేదా ఇతర మతపరమైన నిర్మాణాల్లో కలిసిపోయాయి.

సుల్తానియాలోని ఒల్జైతు సమాధి/స్తూపాన్ని పోలిన నిర్మాణం కూడా ఈ చారిత్రక సంక్లిష్టతకు ఒక ఉదాహరణగా పుస్తకంలో చర్చించబడింది. అయితే దాని అసలు ఉద్దేశ్యం ఏమిటన్నది పూర్తిగా నిర్ధారించబడలేదని గుర్తించాలి. ఇదే చరిత్ర పరిశోధనలో ముఖ్యమైన పద్ధతి — ఆధారం ఉన్న చోట స్పష్టంగా చెప్పాలి; ఆధారం లేని చోట ప్రశ్నను ప్రశ్నగానే ఉంచాలి.

చరిత్రను తిరిగి రాయడం కాదు — మరచిపోయిన దాన్ని తిరిగి చూడడం

బౌద్ధం ఇరాన్‌లో ఉండేదని చెప్పడం ద్వారా ఏ మతాన్నీ చిన్నచేయడం ఈ అధ్యయనం ఉద్దేశం కాదు. అదే విధంగా ప్రతి ఇరానియన్ ఆధ్యాత్మిక సంప్రదాయాన్ని బౌద్ధం నుంచి వచ్చినదిగా నిర్ధారించడం కూడా శాస్త్రీయ చరిత్ర కాదు.

అసలు విషయం అంతకంటే గొప్పది.

భారతదేశం, ఇరాన్, మధ్య ఆసియా, ఆఫ్ఘనిస్తాన్, చైనా — ఇవి వేర్వేరు పెట్టెల్లో బంధించిన నాగరికతలు కావు. వేల సంవత్సరాలుగా వాణిజ్యం, యాత్రలు, యుద్ధాలు, వలసలు, ఆలోచనలు, కళలు, మతాలు పరస్పరం కలిసిన ఒక విశాలమైన చారిత్రక ప్రపంచం.

ఆ ప్రపంచంలో బౌద్ధం కూడా ఒక ముఖ్యమైన ప్రయాణికుడు.

ఈరోజు బౌద్ధం ఇరాన్‌లో ప్రధాన మతం కాకపోవచ్చు. కానీ ఒకప్పుడు అక్కడి నేలపై నడిచిన బౌద్ధ సన్యాసుల అడుగులు, నిర్మించిన విహారాలు, స్తూపాల జ్ఞాపకాలు, పవిత్ర పాదముద్రల భావన, కథలు మరియు సాంస్కృతిక ప్రభావాలు — ఇవి మనకు ఒక గొప్ప పాఠాన్ని చెబుతున్నాయి:

చరిత్రను చెరిపివేయవచ్చు; కానీ చరిత్ర ప్రభావాలను పూర్తిగా చెరిపివేయడం అంత సులభం కాదు.

Blue Shout Media సంపాదకీయ గమనిక

మన చరిత్రను మనమే తిరిగి చదవాల్సిన అవసరం ఉంది. ముఖ్యంగా భారతదేశం నుంచి బయటకు వెళ్లిన బౌద్ధ ఆలోచనలు ప్రపంచంలోని ఇతర నాగరికతలను ఎలా తాకాయో తెలుసుకోవాలి.

బౌద్ధం కేవలం ఒక మతం కాదు — ఒక ఆలోచనా ప్రయాణం, ఒక సాంస్కృతిక ప్రవాహం, ఒక మానవతా తత్వం.

ఇరాన్‌లో దాని చరిత్ర మనకు మరో విషయాన్ని గుర్తుచేస్తుంది:

నాగరికతలు గోడలతో కాదు — పరస్పర సంబంధాలతో నిర్మించబడతాయి.

— సంపాదకులు
Blue Shout Media
Voice of the Voiceless