సెప్టెంబర్ 13, 1948. భారత స్వాతంత్య్రం పొందిన కేవలం ఒక సంవత్సరం తర్వాత, దేశ ఐక్యతకు కీలకమైన అధ్యాయం ప్రారంభమైంది. సర్దార్ వల్లభ్భాయ్ పటేల్ నాయకత్వంలో భారత సైన్యం ప్రారంభించిన ‘ఆపరేషన్ పోలో’ — హైదరాబాద్ సంస్థానాన్ని భారత యూనియన్లో విలీనం చేసే చారిత్రక చర్య. కేవలం ఐదు రోజుల్లోనే నిజాం లొంగిపోయాడు. కానీ ఈ విలీనం వెనుక ఉన్న నిజమైన కథ కేవలం సైనిక విజయం కాదు. అది రజాకార్ల దురాగతాలకు వ్యతిరేకంగా ప్రజలు సాగించిన పోరాటం, డా. బి.ఆర్. అంబేద్కర్ వంటి నాయకుల దృఢమైన వైఖరి, భయాందోళనల నుంచి విముక్తి కోసం చేసిన త్యాగాల కథ.
1947లో నిజాం ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ హైదరాబాద్ను స్వతంత్ర రాజ్యంగా ఉంచాలని ప్రయత్నించాడు. మజ్లిస్-ఎ-ఇత్తెహాదుల్ ముస్లిమీన్ (MIM) పార్టీ, ముఖ్యంగా దాని సాయుధ విభాగమైన రజాకార్లు, ఈ ప్రయత్నానికి ముఖ్య ఆధారం. ఖాసిం రజ్వీ నాయకత్వంలో రజాకార్లు హైదరాబాద్ను ‘ముస్లిం రాజ్యం’గా నిలబెట్టాలని, హిందూ మెజారిటీని అణచివేయాలని చర్యలు చేపట్టారు. వారు గ్రామాలపై దాడులు చేసి దోపిడీ, హత్యలు, మహిళలపై అత్యాచారాలు, బలవంతపు మతమార్పిడులు, ఆలయాల ధ్వంసం చేశారు. జిజ్యా వంటి జరిమానాలు వసూలు చేసి, ప్రతిఘటించినవారిని క్రూరంగా శిక్షించారు. అనేక గ్రామాల్లో హిందువులు అడవుల్లోకి, కోటల్లోకి పారిపోవలసి వచ్చింది.
కొన్ని దారుణ సంఘటనలు చరిత్రలో నిలిచిపోయాయి. వరంగల్ జిల్లాలోని బైరాన్పల్లి గ్రామంలో 1948 ఆగస్టులో రజాకార్లు, నిజాం సైన్యం కలిసి దాడి చేసి దాదాపు 70–100 మందికి పైగా గ్రామస్తులను ఊచకోత కోశారు. గోరాట గ్రామంలో మే 1948లో దాదాపు 200 మంది హిందువులను చంపినట్లు నివేదికలు ఉన్నాయి. పెరుమాండ్ల సంకీస, పరకాల, బీబీనగర్ వంటి గ్రామాల్లో కూడా ఇలాంటి దాడులు జరిగాయి. సరిహద్దు ప్రాంతాల్లో రైళ్లపై, గ్రామాలపై దాడులు చేసి భయం సృష్టించారు. ఖాసిం రజ్వీ ప్రసంగాల్లో హిందువులపై బహిరంగ బెదిరింపులు చేశాడు. భారత్లో విలీనం కోరుకున్న ముస్లిం పాత్రికేయుడు షోయబుల్లా ఖాన్ను కూడా హత్య చేశారు. షెడ్యూల్డ్ కులాలపై కూడా ఇత్తెహాద్ వారు ఇళ్లు తగలబెట్టడం, బలవంతపు మతమార్పిడులు చేసి భయపెట్టినట్లు ఫిర్యాదులు వచ్చాయి.
ఈ దురాగతాలకు వ్యతిరేకంగా ప్రజలు నిశ్శబ్దంగా ఉండలేదు. తెలంగాణ సాయుధ పోరాటం (1946 నుంచి) కమ్యూనిస్టు పార్టీ, ఆంధ్ర మహాసభ నాయకత్వంలో రైతులు, కూలీలు సాగించిన గెరిల్లా పోరాటం రజాకార్లు, జాగీర్దారులు, నిజాం పోలీసులపై దృఢంగా నిలిచింది. గ్రామాల్లో స్క్వాడ్లు ఏర్పాటై, దేశీయ ఆయుధాలతో రజాకార్ల దాడులను తిప్పికొట్టారు. వేలాది గ్రామాల్లో ‘గ్రామ రాజ్యాలు’ ఏర్పాటై, భూమిని పంపిణీ చేశారు. రవి నారాయణ రెడ్డి, మఖ్దూం మొహియుద్దీన్, బద్దం ఎల్లారెడ్డి వంటి నాయకులు, చకలి ఐలమ్మ వంటి సాధారణ రైతు మహిళలు ఈ పోరాటంలో ముందుండి నడిచారు. కాంగ్రెస్ నాయకులు, ఆర్య సమాజ్ కార్యకర్తలు కూడా సత్యాగ్రహాలు, ప్రతిఘటనలు నిర్వహించారు.
డా. బి.ఆర్. అంబేద్కర్ పాత్ర కూడా ఈ సంక్షోభంలో ముఖ్యమైంది. అప్పటి కేంద్ర శాసన మంత్రిగా అంబేద్కర్ హైదరాబాద్ స్వతంత్రంగా ఉండటాన్ని భారత ఐక్యతకు పెను ప్రమాదంగా చూశారు. “ఇది హిందూ-ముస్లిం సమస్య కంటే కూడా తీవ్రమైన కొత్త సమస్య. ఇది భారతదేశాన్ని మరింత బాల్కనీకరణకు (Balkanisation) దారితీస్తుంది” అని ఆయన హెచ్చరించారు. నవంబర్ 1947లో హైదరాబాద్లోని షెడ్యూల్డ్ కులాల వారికి బహిరంగ విజ్ఞప్తి చేస్తూ, “షెడ్యూల్డ్ కులాలవారు ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ నిజాం, ఇత్తెహాదుల్ ముస్లిమీన్ (రజాకార్లు) వైపు నిలబడకూడదు. హిందువులు మనపై ఎంత అణచివేత చేసినా, అది మన దృష్టిని మళ్లించకూడదు. షెడ్యూల్డ్ కులాలకు స్వేచ్ఛ కావాలి. అందుకే వారు నిజాంను మద్దతు ఇవ్వకూడదు” అని స్పష్టంగా చెప్పారు. రజాకార్లు, ఇత్తెహాద్ వారు దళితుల ఇళ్లు తగలబెట్టడం, బలవంతపు మతమార్పిడులు చేయడం వంటి దురాగతాలను ఆయన ఖండించారు. కొంతమంది స్థానిక దళిత నాయకులు నిజాం సంక్షేమ చర్యల కారణంగా స్వతంత్ర హైదరాబాద్ వైపు మొగ్గు చూపినా, అంబేద్కర్ దాన్ని తిరస్కరించి భారత యూనియన్లో విలీనానికి మద్దతు ఇచ్చారు. ఆపరేషన్ పోలోను ‘యుద్ధం’ కాకుండా ‘పోలీస్ యాక్షన్’గా చూడాలనే చట్టపరమైన, రాజ్యాంగపరమైన దృక్పథంలో కూడా ఆయన పాత్ర ఉందని కొన్ని చారిత్రక వివరణలు చెబుతున్నాయి. ఆపరేషన్ తర్వాత దళితులపై జరిగిన హింస గురించి ఫిర్యాదులు వచ్చినప్పుడు, తన అనుయాయులైన షెడ్యూల్డ్ కులాల ఫెడరేషన్ సభ్యులను రజాకార్లుగా పరిగణించకుండా రక్షించాలని సైనిక పాలకులకు విజ్ఞప్తి చేశారు.
భారత ప్రభుత్వం మొదట శాంతియుతంగా విలీనం కోసం ప్రయత్నించింది. స్టాండ్స్టిల్ ఒప్పందం, ఆర్థిక దిగ్బంధం వంటి చర్యలు తీసుకున్నా, రజాకార్ల హింస ఆగలేదు. పరిస్థితి చట్టం-శాంతి రెండింటినీ ధ్వంసం చేస్తున్నందున, సెప్టెంబర్ 13న ఆపరేషన్ పోలో ప్రారంభమైంది. భారత సైన్యం ముందు రజాకార్లు, నిజాం సైన్యం ఎక్కువకాలం నిలవలేకపోయాయి. వేలాది రజాకార్లు లొంగిపోయారు లేదా చనిపోయారు. సెప్టెంబర్ 17-18న నిజాం లొంగిపోయాడు. రజాకార్లు రద్దు చేయబడ్డారు. ఖాసిం రజ్వీ అరెస్టయ్యాడు.
ఈ చర్యను ‘పోలీస్ యాక్షన్’గా పిలిచారు. కానీ దీని ప్రాధాన్యత చాలా పెద్దది. రజాకార్ల దురాగతాల నుంచి ప్రజలను విముక్తి చేయడం, దేశ ఐక్యతను కాపాడడం — ఇవి ఈ ఐదు రోజుల చర్య యొక్క నిజమైన అర్థం. సర్దార్ పటేల్ దూరదృష్టి, అంబేద్కర్ వంటి నాయకుల రాజ్యాంగపరమైన, సామాజిక దృక్పథం లేకపోతే హైదరాబాద్ స్వతంత్రంగా మిగిలి ఉండేది. నేడు తెలంగాణ రాష్ట్రంలో హైదరాబాద్ రాజధానిగా ఉండటం ఆ చారిత్రక విజయం ఫలితమే.
సెప్టెంబర్ 13-17 — హైదరాబాద్ విముక్తి దినాలు. రజాకార్ల దురాగతాలను గుర్తు చేసుకోవడం, వాటికి వ్యతిరేకంగా పోరాడిన సాధారణ ప్రజల త్యాగాలను, అంబేద్కర్ వంటి నాయకుల దృఢ వైఖరిని గౌరవించడం మన కర్తవ్యం. చరిత్రను మరచిపోకుండా, ఐక్యతను కాపాడుకోవాలి.
