సమాజపు అంచుల నుంచి కేంద్రం వైపు నా పైకి సాగే ప్రయాణానికి — తవ్లీన్‌ సింగ్‌కు అర్థం కానిది
అదితి నారాయణి పాస్వాన్
వ్యాసంలో: రిజర్వేషన్లను ముగించే సమయం (ఇండియన్‌ ఎక్స్‌ప్రెస్‌, డిసెంబర్‌ 11) అనే వ్యాసంలో తవ్లీన్‌ సింగ్‌ తన రిజర్వేషన్లపై వైఖరి వివాదానికి దారితీస్తుందని చెబుతూ ప్రారంభించారు. అయితే, సూటిగా మాట్లాడుతున్నాననే పేరుతో ఆమె సవాలు విసురుతూ, అన్ని రిజర్వేషన్లు “పోవాలి” అని ప్రకటించారు. తన ప్రకటన తరువాత వచ్చే చర్చను “వివాదం”గా ఆమె చాలా తేలికగా వర్గీకరించడం, రిజర్వేషన్ల గురించి జరిగే చర్చలను సాధారణంగా చుట్టుముట్టే కఠినమైన వైఖరికి నిదర్శనం.
రిజర్వేషన్‌ విధానం వల్ల సాధ్యమైన పోరాటం, పట్టుదల, ప్రతిఘటనలతో కూడిన ప్రయాణాలను “సానుకూల చర్య” (affirmative action) వల్ల ఏర్పడే చర్చను కేవలం వివాదంగా కొట్టిపారేయడం మరుగునపరుస్తుంది. బోడోలాండ్‌కు చెందిన నా జేఎన్‌యూ స్నేహితురాలు ఒకసారి తన సమాజంలోని చాలా మందికి ఒక రైలు ఎక్కి, కొక్రాజార్‌ నుంచి న్యూఢిల్లీకి మూడు రోజుల ప్రయాణం చేసి చదువుకోవడానికి తరతరాలు పట్టిందని నాకు చెప్పింది.
రిజర్వేషన్‌ పొందిన వర్గాలకు చెందిన మనలో చాలామందికి, రిజర్వేషన్‌ ద్వారా లభించే అవకాశాలను అందుకునే సామర్థ్యాన్ని సంపాదించుకోవడమే తరతరాలుగా కొనసాగుతున్న గాయాలను, సామాజిక-సంస్థాగత అడ్డంకులను అధిగమించడం. ఇవే మన సమాజంలో మన స్థానాన్ని, మన సమాజాల స్థానాన్ని నిర్ణయించాయి.
భారత రాజ్యాంగం హామీ ఇచ్చిన రిజర్వేషన్లు, మనం చారిత్రాత్మకంగా వెనుకబడిన ప్రజలమని గుర్తించి, సంస్థాగత ప్రదేశాల్లో వారికి స్థానం కల్పించడానికి, వారి పరిస్థితులను అర్థం చేసుకోవడానికి అవకాశం కల్పిస్తాయి. అవి ఉచిత వరాలు కావు.
వ్యాసంలో వ్యక్తమైన అభిప్రాయాలు, రిజర్వేషన్ల అవసరాన్ని “మెరిట్‌ లేదు”, “మన విద్యా, ఆర్థిక, పరిపాలనా వ్యవస్థల్లో మధ్యస్థతను పెంచుతున్నాయి” అనే వాదనలతో వ్యతిరేకించే సమాజంలోని ఒక పెద్ద వర్గం ఆలోచనా విధానాన్ని ప్రతిబింబిస్తున్నాయి.
ఈ వర్గాలకు కులం అనేది కేవలం సానుకూల చర్యను పొందేందుకు ఒక మార్గంగా లేదా ఓటు బ్యాంకులను ఏర్పాటు చేసే ఒక వ్యవస్థగా మాత్రమే కనిపిస్తోంది. మన కులంతో సంబంధం అంత సులభమైన, లావాదేవీ పరమైనదే అయితే బాగుండేది.
మన కుల ధ్రువపత్రాన్ని ప్రతిష్ఠాత్మక కళాశాలల్లో ప్రవేశం పొందడానికి, మంచి ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలను సంపాదించడానికి ఉపయోగించే టికెట్‌గా మాత్రమే చూడకూడదు. తవ్లీన్‌ సింగ్‌ కూర్చొని “మెరిట్‌, మధ్యస్థత, రిజర్వేషన్‌” గురించి మాట్లాడే అదే సంస్కృతి, అదే సామాజిక వ్యవస్థలో మనం కూడా భాగమే.
రిజర్వేషన్లకు వ్యతిరేకంగా చాలాకాలంగా మాట్లాడుతున్నారని చెప్పడం నిజమే. కానీ రిజర్వేషన్‌ అనేది ఆధిపత్య కులాలు చేసిన అన్యాయానికి పరిహారంగా చేసే సౌకర్యవంతమైన చర్య కాదు. అది సామాజిక అణచివేత, వివక్ష లేని సమగ్ర సమాజాన్ని నిర్మించాలనే రాజ్యాంగ నిర్మాతల, రాజ్యాంగం యొక్క గంభీరమైన నిబద్ధత.
షెడ్యూల్డ్‌ కులాలు, షెడ్యూల్డ్‌ తెగలు, ఓబీసీలకు చెందిన వారు తమ సమాజాల నుంచి బయటకు వచ్చినప్పుడు — వారు రాజ్యాంగం కల్పించిన రిజర్వేషన్‌ ప్రయోజనాన్ని పొందినా, పొందకపోయినా — వారి కుల గుర్తింపులు వారితో పాటు వస్తాయి. వాటితో పాటు సామాజిక, సాంస్కృతిక ఒంటరితనం యొక్క నిరంతర బాధ కూడా వస్తుంది.
“కోటా పిల్లలు” అంటూ ముద్ర వేసి, మనం ఆక్రమించేందుకు పోరాడుతున్న ప్రదేశాలకు మనం అర్హులమేనా? లేక “మెరిట్‌” ఆధారంగా ఉండాల్సిన ప్రదేశంలో అనర్హులుగా ప్రవేశించామా? అంటూ ఎగతాళి చేస్తారు. ఈ నిరంతర మానవత్వాన్ని హరించే మాటలే మన వెంట వస్తుంటాయి.
నా లాంటి కోట్లాది భారతీయులకు, సమాజపు అంచుల నుంచి కేంద్రం వైపు పైకి సాగే మా ప్రయాణాన్ని కొనసాగించేందుకు రిజర్వేషన్‌ ఆక్సిజన్‌ వంటిది.
కుల చైతన్యం
కుల అణచివేతకు గురికాని వారికి కుల చైతన్యం ఎప్పుడు మేల్కొంటుంది? ప్రవేశాలు, నియామకాలు, పదోన్నతుల విషయానికి వచ్చినప్పుడు లేదా వివాహంలో వంశ పరంపర “స్వచ్ఛత”ను కాపాడాల్సిన సందర్భంలో మాత్రమే.
ఈ రెండు పరిస్థితులను తొలగిస్తే, మనం ఒక వర్గాలు లేని, కులాలు లేని ఆదర్శ సమాజంలో ఉన్నట్లు అనిపిస్తుంది — అణగారిన వారందరూ జీవించాలని కోరుకునే సమాజం అది.
SC/STలు, OBCలు, EWS వర్గాలకు ఉద్యోగాలు, విద్యా ప్రవేశాల్లో ఉన్న అన్ని రిజర్వేషన్లను ముగించాలని వాదించే ముందు — ఇటీవల రాజకీయాల్లో మహిళల రిజర్వేషన్‌ను కూడా కలుపుకుని — ఇది అత్యంత కీలకమైన సానుకూల చర్య విధానం అని గుర్తించి మనం కాసేపు ఆలోచించాలి.
మన రోజువారీ సంభాషణల్లో గిరిజన సమాజాలు, దళితులు, ఓబీసీలు, మహిళల గురించి మనం ఎంత తరచుగా మాట్లాడుతాం?
కుల ఆధారిత దారుణ హింసకు సంబంధించిన వార్తలను సోషల్‌ మీడియాలో చూసినప్పుడు జాలి, ఆగ్రహం వ్యక్తం చేస్తూ పోస్టులు పెడతాం. ఉదాహరణకు, ఒక దళిత మహిళపై సామూహిక అత్యాచారం చేసి, ఆమె సమాజాన్ని అవమానించేందుకు ఆమె గౌరవాన్ని దెబ్బతీసినప్పుడు అలా స్పందిస్తాం.
గుర్రంపై స్వారీ చేసినందుకు యువ దళితులను కాల్చి చంపినప్పుడు, గిరిజన పురుషులపై మూత్ర విసర్జన చేసినప్పుడు కూడా స్పందిస్తాం. ఇలాంటి అమానవీయ చర్యలకు పాల్పడే అధికారాన్ని నేరస్థులకు ఎవరు ఇస్తున్నారు?
రిజర్వేషన్‌ ఎప్పుడు ముగియవచ్చంటే, ఈ దేశంలోని ప్రతి ఒక్క అణగారిన వ్యక్తి యొక్క గౌరవం, మర్యాద కాపాడబడి, తిరిగి స్థాపించబడినప్పుడు.
దత్తాత్రేయ హోసబాలే సానుభూతితో చెప్పినట్లుగా, “రిజర్వేషన్‌ అనేది సానుకూల చర్య కోసం ఉపయోగించే సాధనం. భారతదేశానికి ఇది చారిత్రక అవసరం. సమాజంలోని ఒక వర్గం అసమానతను అనుభవిస్తున్నంతకాలం ఇది కొనసాగాలి.”
తవ్లీన్‌ సింగ్‌ అనుసరించిన పద్ధతిలోనే నేను కూడా సూటిగా మాట్లాడాలనుకుంటున్నాను. రిజర్వేషన్‌ అనేది వనరులను సులభంగా పొందేందుకు ఉపయోగించే ఒక సాధనం.
ఉదాహరణకు, RCC (2020–21) కట్‌ఆఫ్‌ జాబితాను తీసుకుందాం. “మెరిట్‌” ఉన్నవారికి, “కోటా పిల్లలకు” మధ్య కట్‌ఆఫ్‌లో తేడా సుమారు 2 శాతం. ఆ 2 శాతం తేడా చిన్నది కాదనడంలో సందేహం లేదు. కానీ దానిని 2,000 సంవత్సరాల అంటరానితనం, అన్యాయం, అణచివేత, సామాజిక వెలివేతతో పోల్చగలమా?
అందువల్ల, మనం మెరిటోక్రసీ, మధ్యస్థతకు నిర్వచనాలు ఇవ్వడంలో తొందరపడితే, సామాజిక, సాంస్కృతిక, లింగ ఆధారిత మూలధనం యొక్క స్వరూపాన్ని కూడా నిర్వచించాలి.
ఆధిపత్య కులాలకు చెందిన వ్యక్తులు తరచుగా ఒక ప్రశ్న అడుగుతారు: “మా తాతలు, పూర్వీకులు చేసిన అన్యాయాలకు మేము ఇంకా ఎంతకాలం మూల్యం చెల్లించాలి?”
దానికి సమాధానం సూటిగా ఉంది — ప్రస్తుతం ఈ కుల వర్గాలు అనుభవిస్తున్న అదే సామాజిక, సాంస్కృతిక, ఆర్థిక మూలధనాన్ని మనం కూడా పంచుకునే స్థాయికి చేరుకునే వరకు.
మనందరికీ ప్రారంభ స్థానం ఒకటిగా లేకపోయి, ముగింపు రేఖ మాత్రం ఒకటిగానే ఉంటే, అన్యాయం కొనసాగుతూనే ఉంటుంది.
మన జీవితాల్లో కులం ఎంతగా ముడిపడి ఉందో, మన చైతన్యంలో అది ఎంత లోతుగా పాతుకుపోయిందో మనం గుర్తించాలి.
రిజర్వేషన్లను ప్రశ్నించే ముందు, చెత్త ఏరుకునే వారు, పారిశుద్ధ్య కార్మికులు దాదాపు ఎప్పుడూ ఒకే కులానికి ఎందుకు చెందినవారిగా ఉంటున్నారు? న్యాయవ్యవస్థలోని స్థానాలు కొన్ని కులాలు లేదా కుటుంబాల వారసులకే ఎందుకు పరిమితమవుతున్నాయి? అనే ప్రశ్నలకు సమాధానాలు వెతకాలి.
రిజర్వేషన్‌ — సమాజంలోని అణగారిన వర్గాలకు ఉన్న ఏకైక రక్షణ మార్గం.
రిజర్వేషన్‌ వల్లనే లుటియన్స్‌ ఢిల్లీలోని ఇళ్లపై దళితులు, ఎస్టీలు, ఓబీసీల పేర్లు కనిపిస్తున్నాయి. దురదృష్టవశాత్తూ, న్యూఢిల్లీలోని సంపన్న ప్రాంతాల వీధుల్లో నడుస్తున్నప్పుడు దిగువ కులాలకు చెందిన ఇంటిపేర్లు చాలా అరుదుగా కనిపిస్తాయి.
రిజర్వేషన్‌ పొందే వ్యక్తి యొక్క ఆర్థిక స్థితిని దానికి ప్రాతిపదికగా చేయకూడదు. ఎందుకంటే రిజర్వేషన్లు పేదరిక నిర్మూలన కార్యక్రమాలు కావు.
రిజర్వేషన్‌ కేవలం ఆర్థిక స్థితి ఆధారంగా మాత్రమే ఉండి, మనలో ప్రతి ఒక్కరికీ సమాన అవకాశాలతో జీవనోపాధి పొందేందుకు సమానమైన పోటీ వాతావరణం ఉంటే సమాజం బహుశా చాలా సరళంగా ఉండేది. కానీ వాస్తవ పరిస్థితి అలా లేదు.
కులంపై సమకాలీన చర్చ
కులంపై సమకాలీన చర్చ, కులాన్ని ఒక ప్రముఖ సాంస్కృతిక, రాజకీయ గుర్తింపుగా చూడటం నుంచి సమకాలీన భారతీయ సమాజంలోని ప్రజా రంగంలో అది కనిపించకపోవడం వరకు విస్తృతమైన దృక్కోణాలను కలిగి ఉంది.
వ్యక్తుల రోజువారీ జీవితాల్లో కుల భేదాలు, వాటి కార్యకలాపాలు ఎలా కొనసాగుతున్నాయో సామాజిక శాస్త్రవేత్తలు గుర్తించారు. కులం బహిరంగంగా స్పష్టంగా కనిపించకపోయినా, భారతీయ సమాజంలో అది కీలకమైన ప్రభావాన్ని చూపుతుంది.
వ్యక్తిగత జీవితానికి సంబంధించిన అనేక విషయాలు కులంపై ఉన్న అవగాహనతో నియంత్రించబడుతున్నాయి. వ్యక్తిగత, ప్రజా జీవితాల పరస్పర అనుసంధానం వల్ల కులం స్వతంత్రంగా పనిచేయడానికి ఎటువంటి అవకాశం లేకుండా పోతుంది.
రిజర్వేషన్‌కు సంస్కరణ అవసరమా? అనే విషయం మనమందరం ఆలోచించాల్సిందే. అయితే అదే సమయంలో, చారిత్రాత్మకంగా అణచివేయబడిన ప్రజల జీవితాల్లో కేంద్ర అంశంగా ఉన్న అసమానత, వివక్షపై కూడా అంతే స్థాయిలో చర్చ జరగాలి.
ఒక సమాజం ప్రారంభమే తాగునీటిని పొందే హక్కు కోసం పోరాటంతో మొదలవుతుంటే — మరొక సమాజం వారిని “కాలుష్యకారులు”గా భావిస్తున్నందున — అణగారిన సమాజం కొన్ని దశాబ్దాల్లోనే అభివృద్ధి చెందుతుందని ఎలా ఆశించగలం?
సామాజిక వివక్ష కొనసాగుతున్నంతకాలం, పరిహార చర్యలు కూడా కొనసాగాలి.
RSS చీఫ్‌ మోహన్‌ భగవత్‌ చెప్పినట్లుగా, సమాజంలో వివక్ష కొనసాగుతున్నంతకాలం రిజర్వేషన్లు కొనసాగాలి.
— రచయిత సామాజిక శాస్త్ర విభాగంలో అసోసియేట్‌ ప్రొఫెసర్‌, లక్ష్మీబాయి కాలేజ్‌, ఢిల్లీ విశ్వవిద్యాలయం.
